Żubr — zmodyfikowany fonetycznie

Na żubra mówiono niegdyś zubr, ząbr i ząbrz. Uczeni, którzy zjedli zęby na etymologizowaniu, sądzą, że w nazwach tego zwierza tkwi ząb.

Imię potężnego czterokopytnego króla puszczy, którego o mało do szczętu nie wytrzebiliśmy, nie zawsze brzmiało żubr. Niegdyś mówiono na niego zubr, ząbr i ząbrz (nazwa ząbr zachowała się w gwarach kaszubskich). Owe staropolskie formy z samogłoską nosową ą oraz funkcjonujące w innych językach słowiańskich nazwy żubra, takie jak: czeska zubr, słowacka zubor, rosyjska zubr, chorwacka zubr, słoweńska zubor – pozwalają rekonstruować prasłowiańską postać tego słowa jako *zǫbrъ.

Kłopotliwa samogłoska -u- w polskiej nazwie żubr, zamiast spodziewanej ą (język polski jest jedynym językiem, który zachował prasłowiańskie samogłoski nosowe, w innych językach słowiańskich przeszły one w samogłoski ustne), objaśniana jest przez etymologów jako przejaw starej oboczności samogłosek ǫ / u albo jako wpływ innych słowiańskich nazw tego zwierzęcia.

Z kolei pojawienie się w polskiej nazwie nagłosowego ż- interpretuje się jako rezultat tzw. hiperpoprawności: formę zubr odbierano jako gwarową, zmazurzoną, w której dziąsłowe ż zostało zamienione na zębowe z, postanowiono więc ją poprawić (niewykluczone, że podobnie poprawiono słowo niedźwiedź, o czym można przeczytać tutaj).

Żubr i stumbras – dwa bratanki?

Uczeni nie są zgodni co do pierwotnego znaczenia nazwy naszego dzisiejszego bohatera.

Część z nich wywodzi ją od prasłowiańskiego *zǫbъ ‘coś ostrego w kształcie zęba’, które kontynuowane jest w polszczyźnie przez ząb. A więc żubr miałby pierwotnie oznaczać ‘zwierzę o ostrych rogach’.

Nazwa „żubr” uważana jest za formę fałszywie odmazurzoną, w której pierwotne „z” zastąpiono „ż”. Etymolodzy dopatrują się w niej pokrewieństwa z „zębem”.

Niemniej etymolodzy nie wykluczają również genetycznego związku słowiańskich nazw żubra z ich bałtyckimi odpowiednikami: litewskim stumbras i łotewskim stumbrs (dawniej sumbr, subr), które uważane są najczęściej za niejasne pod względem etymologicznym.

Według Wojciecha Smoczyńskiego, autora „Słownika etymologicznego języka litewskiego”, głoska -t- w powyższych bałtyckich nazwach jest wtórna i została wprowadzona pod wpływem bliskoznacznego litewskiego wyrazu tauras, oznaczającego równie potężnego przedstawiciela wołowych – tura (który, nawiasem mówiąc, miał mniej szczęścia niż żubr i wyginął ostatecznie w początkach XVII wieku).

Sklonowany tur

Jeszcze dalej w swoich dociekaniach etymologicznych idą lingwiści Tamaz Gamkrelidze i Wiaczesław Iwanow, wywodząc zarówno bałtyckie, jak i słowiańskie nazwy żubra od praindoeuropejskiego rdzenia *t[h]aṷro- o znaczeniu ‘tur’, który stał się podstawą owej litewskiej nazwy tura tauras, a ponadto takich słów, jak: łotewskie taurs i staropruskie tauris ‘tur’, greckie tauros ‘wół, byk’, łacińskie taurus ‘wół, byk’ (i związane z nim hiszpańskie i włoskie toro, portugalskie touro, francuskie taureau, rumuńskie taur ‘byk’), staroirlandzkie tarb ‘byk’, staroislandzkie ϸjórr ‘byk’ oraz prasłowiańskie *turъ ‘tur, byk’, kontynuowane między innymi przez polskie tur.

Czyżby żubr zawdzięczał swoje imię wymarłemu kuzynowi – turowi?

Czyli mówiąc prościej: Słowianie (a także Bałtowie) przenieśli nazwę zarezerwowaną etymologicznie dla tura na innego „dzikiego byka” – żubra, przy czym tak ją zmodyfikowali fonetycznie (przypuszczalnie w rezultacie tabu językowego), że tylko najbardziej dociekliwi badacze zdołali dociec jej pierwotnej formy.

Można by zatem pokusić się o żartobliwą puentę, że żubr to sklonowany i zmodyfikowany tur.

Refleksje w monopolowym

Jakie jest naprawdę pochodzenie słowa żubr, pozostaje nam tylko snuć domysły. Być może niejeden miłośnik języka odda się refleksji etymologicznej, stanąwszy oko w oko z opatrzoną bądź to polską, bądź to litewską nazwą naszego dzisiejszego bohatera butelką napoju z procentami. Ale czy to nie smutne, że ten wspaniały zwierz, uosobienie mocy, musi firmować swoim imieniem i pyskiem trunki, które na dłuższą metę mocy pozbawiają…?

Bibliografia:

  • Boryś W. (2010), Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków.
  • Długosz-Kurczabowa K. (2008), Wielki słownik etymologiczno-historyczny języka polskiego, Warszawa.
  • Smoczyński W. (2007), Słownik etymologiczny języka litewskiego, Wilno.
  • Гамкрелидзе Т. В., Иванов В. В. (1983), Индоевропейский язык и индоевропейцы. Реконструкция и историко-типологический анализ праязыка и протокультуры, ч. II, Тбилиси.

Ilustracje:

Do zilustrowania artykułu wykorzystałam prace należące do domeny publicznej. Ich autorzy to: 1., 4. J. Smit; 2. C. Huyberts; 3. Z. Herberstein.