Miesiąc sierpów, wozów, zbóż, ziół i gzów, czyli rzecz o nazwach sierpnia

Nazwy miesięcy są czymś więcej niż zwykłymi określeniami jednego z dwunastu okresów, na jakie dzielimy rok. Zawarta jest w nich opowieść o świecie dawnych społeczności, ich bycie, pracy, tradycjach, wierzeniach, stosunku do otaczającej rzeczywistości, współistnieniu z przyrodą. To swoiste nośniki pamięci o naszych korzeniach. Nazwy sierpnia są tego wymownym potwierdzeniem.

Pełnia lata była w kalendarzu naszych przodków czasem szczególnym, momentem przejścia: od nadziei na urodzaj do namacalnych owoców całorocznego wysiłku. Był to okres wytężonej pracy, ale i radości z zebranych plonów, mających zapewnić wyżywienie w nadchodzących miesiącach. Nie jest więc niczym zaskakującym, że nazwy sierpnia w licznych językach europejskich nawiązują do przypadających na ten okres prac gospodarskich i obfitości letnich zbiorów.

Czas sierpów

Prasłowianie znakiem tego czasu uczynili sierp – narzędzie używane do cięcia zbóż i traw. Od jego nazwy urobili nazwę okresu wyznaczanego przez żniwa *sŕ̥pьnь, którą odziedziczyliśmy jako sierpień (w dawnej polszczyźnie i gwarach notowaną także w formie sirpień, sirzpień, sierzpień).

Nazwę tę znały niemal wszystkie języki słowiańskie, ale współcześnie dzielą ją z nami – jako oficjalne określenie ósmego miesiąca w roku – tylko Czesi (srpen) i Ukraińcy (серпень [serpeń]).

U Chorwatów utrwaliła się ona jako określenie lipca (srpanj) – zapewne dlatego, że zboża na cieplejszym południu szybciej dojrzewają.

Podobnie Słoweńcy używają tej nazwy jako tradycyjnego, zabarwionego literacko, określenia lipca, z tym że nazywają go „małym sierpniem” (mali srpan), natomiast następujący po nim miesiąc określają mianem „wielkiego sierpnia” (veliki srpan). W owych nazwach znalazło odzwierciedlenie funkcjonujące wśród Słowian pojęcie „małych żniw” i „dużych żniw”. W naszym kraju podczas tych pierwszych zbierano rzepak i jęczmień ozimy, podczas drugich – pozostałe zboża.

O sierpniu jako czasie sierpów mówi nam też rumuńskie ludowe określenie tego miesiąca secerar, utworzone od rumuńskiej nazwy sierpa seceră. Tę samą motywację kryje w sobie niemiecka ludowa nazwa sierpnia Sichelmonat, będąca złożeniem słów Sichel ‘sierp’ i Monat ‘miesiąc’.

Czas żniw i żniwiarzy

Do obrazu żniw – ale już nie za pomocą metonimii, lecz bezpośrednio – odsyła nas również białoruska nazwa ósmego miesiąca жнівень (żniwień). Powstała ona wprawdzie dopiero w początkach XX wieku, ale zawiera prasłowiański rdzeń, który dał też polski czasownik żąć i wywodzący się od niego rzeczownik żniwa.

Na tym samym rdzeniu opierają się także dawne nazwy sierpnia w językach łużyckich: górnołużycka žnjenc i dolnołużycka žnjec. Co ciekawe, obie te nazwy mają też znaczenie ‘żniwiarz’, które jest pierwotne. A więc mamy tu do czynienia z przeniesieniem znaczenia z nazwy wykonawcy czynności charakterystycznej dla sierpnia na nazwę tego miesiąca.

Przykładem niesłowiańskiej nazwy sierpnia odwołującej się bezpośrednio do żniw może z kolei służyć dawne niemieckie Ernting, utworzone od Ernte ‘żniwa’, lub dawne szwedzkie skördemånad, będące złożeniem słów skörd ‘żniwa’ i månad ‘miesiąc’. Pierwszy człon tej nazwy ma wspólną etymologię m.in. z naszą szczerbą i ropuchą, niemieckim Scherbe ‘skorupa, czerep’, angielskim shear ‘ścinać, strzyc’ oraz sharp ‘ostry; szpiczasty’.

Etymologiczne znaczenie ‘miesiąc żniw’ niesie w sobie także estońska tradycyjna nazwa sierpnia lõikuskuu, gdzie lõikus to ‘żniwa’, a kuu – ‘miesiąc’.

Czas żyta i jęczmienia

Czynnością żęcia – z tym że już konkretnego zboża – motywowana jest także litewska nazwa sierpnia rugpjūtis, która pochodzi od rugys ‘żyto’ i pjauti ‘ciąć, żąć, kosić’.

W bliskim pokrewieństwie z ową litewską nazwą żyta pozostaje jego łotewska nazwa rudzi, od której wywodzi się dawne łotewskie określenie sierpnia rudzu mēnesis o dosłownym znaczeniu ‘miesiąc żyta’.

Warto wspomnieć, że z przywołanymi tu bałtyckimi nazwami żyta spokrewniona jest jego dawna polska nazwa reż (której ślad zachował się w słowach rżany i rżysko), a także szereg nazw tego zboża funkcjonujących do dziś w językach germańskich, jak chociażby angielskie rye, niemieckie Roggen, norweskie rug.

Jak pokazuje litewskie rugpjūtis i łotewskie rudzu mēnesis, żyto było dla Bałtów podstawą wyżywienia. Podobną rolę musiał spełniać dla Dolnołużyczan jęczmień, na co wskazuje jeszcze jedna dawna dolnołużycka nazwa sierpnia jacmjeński (która funkcjonowała paralelnie do wspomnianego dziś žnjec). Pochodzi ona od zestawienia jacmjeński mjasec, czyli dosłownie ‘miesiąc jęczmienny, jęczmienia’. Nazwa ta, jak nietrudno się domyślić, ma wspólną genezę z polskim jęczmieniem.

Czas zboża dającego życie

„Zbożowy” rodowód ma również macedońska ludowa nazwa sierpnia житар (żitar), która pochodzi od słowa жито (żito) – tożsamego etymologicznie z polskim żytem. Nie nawiązuje ona jednak najprawdopodobniej do konkretnego gatunku zboża, lecz ma szersze znaczenie: ‘czas zboża’. Macedońskie жито bowiem, w przeciwieństwie do polskiego żyta, zachowało wyrastające z prasłowiańszczyzny ogólne znaczenie ‘zboże’, choć w gwarach może też odnosić się konkretnie do pszenicy (która dominowała u południowych Słowian). Najpierwotniejsze znaczenie tej nazwy badacze rekonstruują jako ‘pożywienie, to, co karmi, co daje życie’, wyprowadzając ją od prasłowiańskiego przodka czasownika żyć.

Podobny trop prowadzący do pojęcia „życie” odnajdziemy również w fińskiej nazwie sierpnia elokuu, która interpretowana jest jako ‘miesiąc zboża, plonów, żniw’. Jej pierwszy człon elo to przestarzałe i poetyckie określenie życia, które używane było też w znaczeniach 'zboże’, ‘żniwo, plony’, 'środki do życia’, 'pożywienie’, 'pasza’, 'dobytek, majątek’. Etymolodzy upatrują źródeł tego słowa w fińskim czasowniku elää ‘żyć’.

Także w języku karelskim, blisko spokrewnionym z fińskim, sierpień nazywany jest elokuu. Z kolei w języku wepskim, który tak samo jak dwa wspomniane tu języki należy do bałtycko-fińskiej grupy języków ugrofińskich, nazwa ta ma postać eloku. Karelskie i wepskie elo – tak samo jak ich fiński odpowiednik – oznaczają i 'życie’ (ale nie mają archaicznego charakteru), i 'majątek, dobytek’, i 'środki do życia’, i 'rośliny zbożowe’.

Czas obfitości plonów i ich smakowania

O tym, że sierpień jest czasem dojrzewania plonów, mówi również jego estońska ludowa nazwa viljakuu, która pochodzi od vili ‘zboże, owoc, plon’ i kuu ‘miesiąc’. Warto dodać, że pierwszy człon tej nazwy uważany jest za bardzo stare zapożyczenie z języka naszych bałtosłowiańskich przodków językowych. Słowo to powiązane jest m.in. z rosyjskim обилие (obilie) ‘obfitość, dostatek’ i czeskim obilí ‘zboże, rośliny zbożowe’.  

Odniesienie do plonów, ale już w bardziej zawoalowanej formie, skrywają w sobie także takie rosyjskie gwarowe nazwy sierpnia, jak густарь (gustar’) i густоед (gustojed). Pochodzą one od przymiotnika густой (gustoj) ‘gęsty’ (genetycznego odpowiednika polskiego gęsty) i stanowią aluzję do gęstych od zboża i warzyw pól, do obfitości sierpniowych plonów, dzięki którym można się najeść do sytości. Bezpośrednio do jedzenia odwołuje się druga z tych nazw, w której człon –ед (-jed) pochodzi od czasownika есть (jest’) 'jeść’.

Co ciekawe, zaskakująco podobna pod względem fonetycznym do rosyjskiego густарь jest rumuńska ludowa nazwa sierpnia gustar. Etymologicznie jednak nic tych dwóch nazw nie łączy. Rumuńskie gustar pochodzi od czasownika a gusta ‘próbować, kosztować, smakować’ i motywowane jest ludową tradycją kosztowania i błogosławienia pierwszych dojrzałych kiści winogron. Rumuni wierzyli, że spróbowanie pierwszych gron przynosi pomyślność, a ich słodycz wróży dobre zbiory i dostatek w nadchodzącym roku.

Czas wiązania snopków i zwożenia na gumno

Dojrzałe owoce i warzywa, zżęte zboże i inne plony należy oczywiście po zebraniu zwieźć z pól i sadów. Ten etap letnich prac polowych znalazł odzwierciedlenie w chorwackiej nazwie sierpnia kolovoz, która kontynuuje prasłowiańskie złożenie od słów odziedziczonych przez nas jako koło i wóz. Nazwa ta oznacza w języku chorwackim także ‘koleinę, ślad kół’ oraz ‘drogę kołową’ (znana jest także polszczyźnie gwarowej jako kołowoz, kołoważe, kołowąż ‘koleina, ślad kół’). A więc dla Chorwatów znakiem rozpoznawczym sierpnia były obładowane plonami wozy, które znaczyły drogi koleinami.

Uwaga Serbów z kolei skoncentrowała się na miejscu, do którego trafiało zebrane zboże. Ich ludowe określenie sierpnia гумник (gumnik) pochodzi od – znanego też innym językom słowiańskim, w tym polszczyźnie – słowa гумно (gumno), oznaczającego utwardzony, często okrągły plac, na którym młócono zboże. Pracę tę wykonywano ręcznie za pomocą cepów lub za pomocą zwierząt gospodarskich, które przepędzano po rozłożonym zbożu.

Ten drugi sposób omłotu zdaniem licznych etymologów leży u źródeł słowa gumno. Jedni widzą w nim pierwotne złożenie z *gu-, które legło u podstaw prasłowiańskiej nazwy bydła *govędo (kontynuowanej w polszczyźnie przez gawiędzinę ‘mięso wołowe’), i *mъn-, które obecne jest w formach osobowych prasłowiańskiego czasownika *męti ‘deptać, wydeptywać’ (kontynuowanego w naszym języku przez miąć). Drudzy znowuż interpretują gumno jako wyraz pochodny od prasłowiańskiego czasownika *gumati, który poświadczony jest w językach czeskim i słowackim w znaczeniu ‘tłuc’. Spotkać się można także z próbą łączenia tej nazwy z prasłowiańskim przodkiem… gówna. Przesłanką dla takiej etymologii jest funkcjonująca w językach południowosłowiańskich, paralelnie do gumno, forma guvno oraz fakt, że miejsce młócki pokrywano dawniej gliną zmieszaną z gnojem bydlęcym.

Opowieść o pracach żniwnych utrwalonych w nazwach sierpnia nie byłaby pełna, gdybyśmy pominęli jeden ważny etap między ścięciem zboża a jego transportem na gumno, mianowicie: wiązanie snopów. Do tej czynności odwołuje się prawdopodobnie nazwa sierpnia w języku võro (będącym jednym z języków południowoestońskich) – põimukuu, która pochodzi od põimima ‘splatać’ i kuu ‘miesiąc’. Ale może się ona odnosić równie dobrze do wiązania w snopy produktu ubocznego omłotu, czyli słomy, służącej głównie jako ściółka i pasza dla zwierząt gospodarskich.

Czas sianokosów

Zwierzętom trzeba również zapewnić zapasy siana. Sierpień jest z reguły ostatnim miesiącem w roku, kiedy przygotowuje się dodatkową, wartościową porcję tej karmy. To okres ponownego koszenia łąk, które zdążyły odrosnąć po pierwszych, przypadających zazwyczaj na czerwiec, sianokosach.

Ten czas późnoletnich zbiorów paszy znalazł odbicie w słoweńskiej ludowej nazwie sierpnia otavnik, używanej także jako określenie siana z trzeciego pokosu. U jej źródeł leży słowo otava, które oznacza trawę odrastającą po pierwszym koszeniu lub siano z niej pozyskane. Jest to słowo ogólnosłowiańskie, znane również polszczyźnie (jako otawa). Etymolodzy wywodzą je od prasłowiańskiego czasownika *taviti, będącego formą kauzatywną (czyli oznaczającą powodowanie jakiejś czynności lub stanu) od czasownika *tyti, który kontynuowany jest w naszym języku przez tyć. A więc otawę możemy interpretować etymologicznie jako trawę, która odrodziła się po skoszeniu, gęstsza i bujniejsza. Polszczyźnie gwarowej znane są także pokrewne przywołanym tu leksemom czasowniki otawić się ‘przyjść do siebie, poprawić się; rozkrzewić się; zazielenić się’ i zotawić się ‘wyzdrowieć, nabrać sił’.

Do sianokosów odwoływała się także nazwa sierpnia w wymarłym ostatecznie w XVIII wieku języku połabskim (posługiwali się nim nasi zachodniosłowiańscy krewni językowi Drzewianie), która miała postać hai̭-mond i oznaczała dosłownie ‘miesiąc siana’. Nie był to jednak rdzennie słowiański twór, lecz zapożyczenie z dolnoniemieckich gwar, w których nazwa ta skądinąd odnosi się najczęściej do lipca.

Co ciekawe, z ową połabską nazwą sierpnia spokrewniona jest stosowana w dawnym kalendarzu islandzkim nazwa dziesiątego miesiąca, który rozpoczynał się w niedzielę między 23 a 30 lipca według współczesnego kalendarza, a kończył w poniedziałek między 21 a 28 sierpnia. Nazwa ta brzmi heyannir i jest złożeniem od hey ‘siano’ – mającego ten sam rodowód co pierwszy człon wspomnianej połabskiej nazwy sierpnia – i annir, będącego formą liczby mnogiej od önn ‘intensywna praca, gorący okres, czas wzmożonych zajęć’. A więc heyannir to etymologicznie ‘czas wytężonej pracy przy sianie’.

Czas ziół

Obok siana bujne letnie łąki ofiarowują jeszcze jeden cenny dar – zioła, które zbierano do celów leczniczych i obrzędowych. Zioła z bukietów, które święcono jako symbol dziękczynienia za tegoroczne plony w obchodzone 15 sierpnia święto Matki Boskiej Zielnej, miały dla naszych przodków szczególną moc – nie tylko leczenia ludzi i zwierząt, ale i chronienia domostwa.

Do tej ludowej tradycji zbierania i święcenia ziół (która wciąż jest żywa nie tylko w naszym kraju) albo też bezpośrednio do wspomnianego święta nawiązuje kaszubska nazwa sierpnia zélnik. Jak nietrudno się domyślić, powiązana jest ona etymologicznie z polskim zielnikiem i ziołem, które mają wspólny źródłosłów z przymiotnikiem zielony (o etymologii tych słów przeczytasz tutaj).

Sierpień był czasem ziół także dla Anglików, o czym zaświadcza staroangielskie określenie tego miesiąca Weód-mónaþ, gdzie weód to ‘zioło, trawa, chwast’, a mónaþ ‘miesiąc’. Dziś w języku angielskim słowa te mają postać weed i month, przy czym to pierwsze odnosi się współcześnie tylko do niepożądanych roślin zielnych, a więc chwastów.

Czas pcheł i ziół przeciw pchłom

Do zbieranych w sierpniu ziół odwołuje się być może także jego rosyjskie gwarowe określenie блошной месяц (błosznoj miesiac), które oznacza dosłownie ‘pchli miesiąc’. Można by je zinterpretować po prostu jako nawiązanie do wzmożonej aktywności pcheł w letnich, gorących miesiącach, ale istnieją też przesłanki, by potraktować tę nazwę jako aluzję do kwitnących i zbieranych w tym okresie roślin zielnych.

W gwarach rosyjskich bowiem używano określenia блошная трава (błosznaja trawa), czyli dosłownie ‘pchla trawa, pchle ziele’, w stosunku do kwitnącego w lipcu-sierpniu rdestu plamistego, który lud stosował do walki z pchłami, a także innymi pasożytniczymi insektami, rozkładając go po wysuszeniu na podłodze i w łóżku. Podobną „pchlą” nazwę – блошница (błosznica) – nosi w języku rosyjskim kwitnący od lipca do września płesznik zwyczajny, który również używany był do zwalczania wspomnianych owadów (o czym zaświadcza także jego naukowa nazwa Pulicaria, pochodząca od łacińskiego pulex ‘pchła’, oraz jego polska nazwa płesznik, urobiona od pchły, tożsamej etymologicznie z rosyjską nazwą tego owada błocha, jak również z przywołanym tu łacińskim pulex). Pod nazwą błosznica / błosznik notowane są w gwarach rosyjskich także inne rośliny stosowane jako repelent na pchły, jak na przykład mięta i oregano.

Co więcej, od rosyjskiej nazwy płesznika pochodzi ludowa nazwa Авдотьи–блошницы (Awdotji-błosznicy), która odnosi się do obchodzonego 17 sierpnia (4 sierpnia według dawnego kalendarza) w kościele prawosławnym wspomnienia świętej Eudokii Męczennicy (Awdotja to ludowa forma od Jewdokija – rosyjskiego odpowiednika imienia Eudokia). Na ten dzień w niektórych regionach Rosji przypadał obrzęd rytualnego wyganiania pcheł z domostwa.

Co ciekawe, analogiczną nazwę sierpnia do rosyjskiego блошной месяц znają sąsiedzi Rosjan: estońskie ludowe określenie tego miesiąca kirbukuu to złożenie od kirp ‘pchła’ i kuu ‘miesiąc’. Podobnie szereg roślin nosi w estońskiej tradycji ludowej nazwę odwołującą się do ich zastosowania jako środka przeciw pchłom. W estońskim folklorze występuje cała grupa roślin nazywanych kirburohi (dosłownie ‘pchle ziele’) i kirbuhein (‘pchla trawa’). Nazwy te odnoszą się przede wszystkim do różnych gatunków rdestów (kirburohi stosowane jest współcześnie w botanice jako nazwa zwyczajowa całej rodziny rdestów Polygonum), ale także do koniczyny, mięty, szczawiu czy jaskra.

Jak widać, istnieją podstawy, by wiązać przywołane wyżej ludowe określenia sierpnia w języku rosyjskim i estońskim nie tylko z sezonowym nasileniem pcheł w gorącej porze roku, lecz także z tradycyjnym wykorzystywaniem licznych roślin do walki z tymi uciążliwymi owadami.

Czas gzów i liniejących reniferów

O uciążliwości owadów dobrze wiedzą hodowcy reniferów, tacy jak na przykład Nieńcy – naród samojedzki zamieszkujący północno-wschodni kraniec Europy i przylegający doń północno-zachodni kraniec Azj. W ich języku (nienieckim) sierpień nazywa się пилю’ ирий (pilju’ irij), co oznacza dosłownie ‘miesiąc gzów’. Nazwa ta nawiązuje do okresu największej aktywności gza reniferowego – niebezpiecznego pasożytniczego owada, którego larwy rozwijają się pod skórą reniferów, prowadząc do osłabienia gospodarza, pogarszając jakość mięsa i skór i tym samym powodując straty w hodowli. Nie dziwi więc, że ten właśnie istotny okres w rocznym cyklu życia reniferów, będących dla Nieńców podstawą życia, znalazł odzwierciedlenie w ich nazwie sierpnia.

Z kolei dla skandynawskich hodowców tych zwierząt, Saamów, znakiem rozpoznawczym sierpnia stało się linienie reniferów. Zaświadcza o tym północnosaamska nazwa tego miesiąca borgemánnu, która jest złożeniem od borgi ‘linienie, zmiana sierści’ i mannu ‘miesiąc’. Nazwa ta tradycyjnie odnosiła się do czasu odpowiadającego drugiej połowie sierpnia i początkowi września, kiedy to renifery zmieniają swoją letnią okrywę włosową na gęstszą, zimową.

Czas gnicia i pleśni

Zupełnie inne zjawisko natomiast stało się podstawą południowosaamskiej nazwy sierpnia mïetske. Oznacza ona etymologicznie ‘miesiąc rozkładu, psucia się’ i nawiązuje do najgorętszego okresu lata, który sprzyja szybkiemu psuciu się produktów oraz procesom gnicia w przyrodzie.

Podobne nazwy sierpnia znają gwary estońskie: mädakuu to etymologicznie ‘miesiąc gnicia’, a hallituskuu – ‘miesiąc pleśni’.

Czas świętowania

Jak mieliśmy okazję się przekonać, liczne nazwy sierpnia opowiadają o tym, co było najważniejsze dla codziennego bytu wspólnoty – żęcie zboża na chleb, gromadzenie zapasów jedzenia, zbieranie i suszenie leczniczych ziół, przygotowywanie siana, hodowla zwierząt.

Jako że kalendarz gospodarczy przenikał się nierozerwalnie z kalendarzem obrzędowym, niektóre społeczności utrwaliły w nazwach sierpnia jednak nie prace polne ani zjawiska zachodzące w przyrodzie, lecz właśnie przypadające na ten okres święta i uroczystości.

Wspominaliśmy już o kaszubskiej nazwie sierpnia zélnik, która może być nawiązaniem do wieńczącego czas letnich zbiorów katolickiego święta Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, zwanego potocznie Świętem Matki Boskiej Zielnej.

Z całą pewnością odwołują się do niego chorwackie ludowe nazwy sierpnia velikomešnjak i stomorinski mesec. Obie pochodzą od regionalnych określeń tego święta: odpowiednio Velika meša, oznaczającego dosłownie 'wielką mszę’, i Stomorina, będącego przekształceniem łacińskiego wyrażenia Sancta Maria ‘święta Maria’. W języku chorwackim ogólnym owo święto nosi nazwę Velika Gospa ‘Wielka Pani’.

Na sierpień przypada także jeszcze jedno ważne chrześcijańskie święto poświęcone Matce Boskiej – Zaśnięcie Bogurodzicy, które obchodzone jest przez wyznawców prawosławia 15 lub 28 sierpnia, w zależności od przyjętego w liturgii kalendarza. Do święta tego nawiązują bułgarska ludowa nazwa sierpnia богородички (bogorodiczki), która pochodzi od bułgarskiego określenia tego święta Голяма Богородица (Goliama Bogorodica) ‘Wielka Bogurodzica’, oraz serbska госпођински месец (gospodźinski mesec) – od serbskiej nazwy tego święta Велика Госпојина (Welika Gospojina) ‘Wielka Pani’.

Punktami orientacyjnymi w miesięcznej rachubie czasu były także mniejsze święta. I tak na przykład wspomnieniem św. Bartłomieja, przypadającym na 24 sierpnia, motywowane jest polskie gwarowe określenie sierpnia bartłomiejski. Zaznaczyć tu należy jednak, że mogło ono oznaczać również wrzesień lub konkretnie czas od 24 sierpnia do 29 września, czyli do dnia św. Michała. Podobnie polskie gwarowe określenie jakubski oznaczało sierpień lub czas od dnia św. Jakuba, przypadającego na 25 lipca, do wspomnianego wyżej dnia św. Bartłomieja.

Św. Bartłomieja upamiętnia również estońska ludowa nazwa sierpnia pärtlikuu, która pochodzi od imienia Pärtel, estońskiego odpowiednika Bartłomieja (człon -kuu oznacza ‘miesiąc’). Dzień wspomnienia tego świętego (zwany po estońsku pärtlipäev) wyznaczał w estońskim kalendarzu ludowym ważny moment końca najcięższych prac polowych, stanowił symboliczną granicę między latem i początkiem jesiennych chłodów, obwarowany był także licznymi przesądami i nakazami. W okolicach tego dnia gromadzono się na degustację nowych plonów, którym przypisywano znaczenie magiczne. Od tego dnia organizowano również jarmarki bartłomiejowe, na których sprzedawano zebrane płody, miód i wyroby rzemieślnicze.

Do wierzeń religijnych spoza kręgu chrześcijaństwa odwołują się z kolei irlandzka nazwa sierpnia Lúnasa i szkocka gaelicka An Lùnastal. Pochodzą one od nazwy dawnego celtyckiego święta Lughnasadh, obchodzonego 1 sierpnia ku czci boga Lugha oraz jego przybranej matki Tailtiu (człon nasadh oznacza ‘zgromadzenie, igrzyska’). Święto to wyznaczało początek pory żniw i symboliczny koniec lata. Towarzyszyły mu targi, zabawy, tańce oraz rytuały dziękczynne za pierwsze plony. Można zatem doszukiwać się w nim odpowiednika słowiańskich zażynek, które również były uroczystym rozpoczęciem zbioru plonów, połączonym z poczęstunkiem, śpiewem, tańcami i różnymi rytuałami.

Czas Augusta

Tak oto zatoczyliśmy koło w naszej opowieści o nazwach ósmego miesiąca, rozpoczynając ją od sierpów żnących zboże i kończąc świętem wyznaczającym początek żniw.

Całe to bogactwo europejskich nazw sierpnia odzwierciedlających byt, tradycje i wierzenia poszczególnych społeczności wyda się szczególnie cenne, jeśli uzmysłowimy sobie, że jednak w zdecydowanej większości języków europejskich oficjalna nazwa tego miesiąca wywodzi się od jego łacińskiego określenia Augustus.

Rodowód Augusta

Pierwotnie sierpień nosił w kalendarzu rzymskim nazwę Sextilis, czyli ‘szósty’ (gdyż był dawniej szóstym miesiącem roku, który zaczynał się w marcu). Jednak w 8 r. p.n.e. senat rzymski postanowił przemianować Sextilis na Augustus – na cześć pierwszego cesarza Oktawiana Augusta, który w tym właśnie miesiącu odniósł kilka ważnych sukcesów politycznych i wojskowych.

Augustus oznacza dosłownie ‘czcigodny, dostojny, wywyższony’ i powiązane jest etymologicznie z łacińskim czasownikiem augēre ‘powiększać, pomnażać’, który jest również krewnym takich funkcjonujących w polszczyźnie zapożyczeń, jak autor, autorytet, aukcja.

Potomkami łacińskiego Augustus są takie romańskie nazwy sierpnia, jak: włoskie, hiszpańskie i portugalskie agosto, francuskie août, rumuńskie august, katalońskie agost, sardyńskie austu, korsykańskie aostu. W pozostałych (nieromańskich) językach posługujących się tą nazwą mamy do czynienia z zapożyczeniem.

Ekspansja Augusta

Do grona słowiańskich oficjalnych nazw ósmego miesiąca przejętych z łaciny należą: słowackie august, górnołużyckie i dolnołużyckie awgust, rosyjskie, bułgarskie, macedońskie, serbskie август (awgust), słoweńskie i czarnogórskie avgust, bośniackie august.

Łacińskie nazewnictwo miesięcy przyswoiły również języki germańskie. Niemiecka i angielska nazwa sierpnia to August, niderlandzka i zachodniofryzyjska – augustus, szwedzka – augusti, duńska, norweska i farerska – august, islandzka – ágúst.

Do postaci rzymskiego imperatora odsyłają również celtyckie nazwy sierpnia: bretońskie Eost, walijskie Awst, kornijskie Est.

Dzielą z nimi wspólną genezę także: greckie Αύγουστος (Avgoustos), albańskie gusht, węgierskie augusztus, łotewskie augusts, estońskie august, baskijskie abuztu, tureckie ağustos.

Od wiekopomnego imperatora do jednodniowego owada

Ciekawy wydaje się niderlandzki epizod w wędrówce łacińskiego Augustus, które trafiło do języka Vondela dwukrotnie. Niderlandzka nazwa sierpnia augustus to efekt drugiego zapożyczenia. Natomiast kilkaset lat wcześniej słowo to przejęte zostało w formie oogst – pierwotnie jako określenie miesiąca, w którym odbywały się żniwa. Z czasem jednak zaczęło ono odnosić się do samych żniw, a także do zebranych podczas nich plonów – i w takich właśnie znaczeniach słowo to funkcjonuje do dziś w języku niderlandzkim. Co więcej, odnajdziemy je w dawnej niderlandzkiej nazwie sierpnia oogstmaand, oznaczającej dosłownie ‘miesiąc żniw’. A ściślej rzecz biorąc: ‘miesiąc miesiąca Augusta’.

Analogiczna nazwa sierpnia notowana jest w języku dolnoniemieckim: Austmaand. W dialektach niemieckich wywodzące się z łacińskiego Augustus formy aust, augst oznaczają nie tylko ‘sierpień’, ale i ‘czas żniw’, ‘żniwa’. A co zaskakujące, w dialekcie południowoheskim augst oznacza ‘rój jętek’, dawne słowniki języka niemieckiego zaś notują to słowo, a także formę Aust, jako określenie samej jętki.

Rozwój takiego znaczenia wiąże się z faktem, że na sierpień przypada okres godowy niektórych gatunków jętek (np. ryboradki dziewicy), podczas którego owady te pojawiają się masowo nad wodami, tworząc spektakularne widowisko, przypominające burzę śnieżną. Dla ludu z dawien dawna była to okazja do swoistych owadzich żniw: jętki zbierano różnymi sposobami i po wysuszeniu wykorzystywano jako przynętę wędkarską, karmę dla zwierząt lub nawóz rolniczy.

Jak widać, nazwa miesiąca może doświadczyć interesujących przeobrażeń: stać się określeniem i pracy wykonywanej w tym okresie, i przypadającego na ten czas zjawiska przyrodniczego, i stojącego za nim owada. Takie osobliwe bywają losy słów!

★★★

Zgłębianie rodowodów nazw ósmego miesiąca skłania do zadumy. A co dla nas, współczesnych, jest znakiem rozpoznawczym sierpnia – jak niegdyś dla naszych przodków był nim sierp żnący zboże? Jak brzmiałaby nazwa tego miesiąca, gdybyśmy mieli wymyślić ją na nowo? Może skwarzeń – bo upały mocno dają się nam we znaki w tym okresie? A może lodzień – bo jemy wtedy dużo lodów? Urlopiec…?

Eh, nie! Sierpień jest wyjątkowej urody! Tak pięknie przypomina nam o trudzie przeszłych pokoleń, o naszych korzeniach. Jak dobrze, że nie dał się Augustowi.

---

Bibliografia:

• Bańkowski A. (2000), Etymologiczny słownik języka polskiego, t. 1, Warszawa.
• Bezlaj F. (1977), Etimološki slovar slovenskega jezika, knj. 1, Ljubljana.
• Bezlaj F. (1982), Etimološki slovar slovenskega jezika, knj. 2, Ljubljana.
• Bezlaj F. (1995), Etimološki slovar slovenskega jezika, dopolnila in uredila M. Snoj, M. Furlan, knj. 3, Ljubljana.
• Bońkowski R. (2003), Łacińskie nazwy miesięcy i ich miejsce w dzisiejszej słowiańszczyźnie, [w:] Śląskie studia lingwistyczne, red. K. Kleszczowa, J. Sobczykowa, Katowice, s. 343-348.
• Bońkowski R. (2024), Żniwa w nazewnictwie rodzimych słowiańskich nazw miesięcy, „Prace Językoznawcze”, t. XXVI, nr 1, s. 135-145.
• Boryś W. (2010), Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków.
• Bosworth J. (2014), An Anglo-Saxon Dictionary Online, edited by T. N. Toller, Ch. Sean, and O. Tichy, Prague, [28.09.2026].
• Brückner A. (1985), Słownik etymologiczny języka polskiego, wyd. IV, Warszawa.
• Deutsches Wörterbuch von Jacob Grimm und Wilhelm Grimm, digitalisierte Fassung im Wörterbuchnetz des Trier Center for Digital Humanities, Version 01/25, [28.09.2026].
• Eesti keele seletav sõnaraamat (2009), red. Margit Langemets i in., Tallin, [28.09.2026].
• Fran. Slovarji Inštituta za slovenski jezik Frana Ramovša ZRC SAZU (2025), [28.09.2026].
• Frühneuhochdeutsches Wörterbuch, [28.09.2026].
• Hansen P., Die niederdeutsche Literatur / Digitales Wörterbuch Niederdeutsch, [28.09.2026].
• Hellquist E. (1922), Svensk etymologisk ordbok, Lund.
• Karłowicz J. (1900), Słownik gwar polskich, t. I, Kraków.
• Karłowicz J. (1901), Słownik gwar polskich, t. II, Kraków.
• Karulis K. (1992), Latviešu etimoloģijas vārdnīca, t. II (P–Ž), Rīga.
• Klein E. (1966–1967), Etymological Dictionary of the English Language, vol. I–II, Amsterdam–London–New York.
• Kujawska M., Łuczaj Ł., Sosnowska J., Klepacki P. (2016), Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych. Słownik Adama Fischera, Wrocław.
• Lietuvių kalbos etimologinio žodyno duomenų bazė, [28.09.2026].
• Lughnasadh, Wikipedia, [28.09.2026].
• Lühr R. (2017), Etymologisches Wörterbuch des Althochdeutschen, b. VI,
• Machek V. (1968), Etymologický slovnìk jazyka českého, druhé, opravené a doplněné vydáni, Praha.
• Metsmägi I., Sedrik M., Soosaar S.-E. (2012), Eesti etümoloogiasõnaraamat, Tallin, [28.09.2026].
• Moszyński K. (1967), Kultura ludowa Słowian, t. II, cz. 1, Warszawa.
• Neahttadigisánit, [28.09.2026].
• Norsk-nordsamisk ordbok. Dáru-davvisámi sátnegirji, [28.09.2026].
• Polański K. (1971), Słownik etymologiczny języka Drzewian połabskich, z. 2, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk.
• Schuster-Šewc H. (1980), Historisch-etymologisches Wôrterbuch der ober- und
  niedersorbischen Sprache, h. 6, Bautzen.
• Schuster-Šewc H. (1989), Historisch-etymologisches Wôrterbuch der ober- und
  niedersorbischen Sprache, h. 23, Bautzen.
• Sijs, N. van der (2010), Etymologiebank, [28.09.2026].
• Šimunović P. (1996), Sakralni toponimi sa sut- + svetačko ime u razdoblju kasne antike do predromanike, „Folia onomastica Croatica”, knj. 5, Zagreb, s. 39-62.
• Skok P. (1988), Etimologijski rječnik hrvatskoga ili srpskoga jezika, knj. 1–3, Zagreb.
• Sławski F. (1952–1956), Słownik etymologiczny języka polskiego, t. I, Kraków.
• Smoczyński W. (2007), Słownik etymologiczny języka litewskiego, Wilno.
• Sõukand R., Kalle R., Svanberg I. (2010), Uninvited guests: Traditional insect repellents in Estonia used against the clothes moth Tineola bisselliella, human flea Pulex irritans and bedbug Cimex lectularius, „Journal of Insect Science”, Vol. 10, Article 150, [28.09.2026].
• Sučević Međeral K. (2021), When Do the Leaves Fall and When Do We Reap? – Semantic Analysis of Folk Month Names in the Languages of Eastern Europe, „Research in Language”, vol. 19 (3), s. 285-303.
• Suomen etymologinen sanakirja, [28.09.2026].
• Vaan M. de (2008), Etymological Dictionary of Latin and the other Italic Languages, Leiden–Boston.
• Аникин А. Е. (2007), Русский этимологический словарь, вып. 1, Москва.
• Атрошенко О. В.(2007), Отражение природного цикла в русской народной календарной лексике, „Ономастика и диалектная лексика. Сборник научных трудов”, под ред. проф. М. Э. Рут, вып. 6, Екатеринбург, s. 36-61.
• Берков В. П. (1962), Исландско-русский словарь, Москва.
• Бјелетић М., Ј. Влајић-Поповић, А. Лома, С. Петровић (2003), Етимолошки речник српског језика, св. 1, Београд.
• Български етимологичен речник (1962), ред. Вл. Георгиев, т. I, София.
• ВепКар. Открытый корпус вепсского и карельского языков (2009–2026), [28.09.2026].
• Даль В.И. (1903), Толковый словарь живого великорусского языка, изд. 3-е, т. I, Санкт-Петербург–Москва.
• Етимологiчный словник української мови (2006), гол. ред. О. С. Мельничук, т. 5, Київ.
• Зайцева Н. Г., Муллонен М. И. (2009), Новый русско-вепсский словарь, Петрозаводск, [28.09.2026].
• Калько В. (2010), Мотиватор-дестинатив у ономасіологічній структурі найменувань лікарських рослин, „Мовознавчий вісник. Збірник наукових праць”, вип. 11, Черкаси, s. 34-40.
• Русско-карельский словарь / Venäjä-viena šanakirja, [28.09.2026].
• Славянские древности. Этнолингвистический словарь (1995), под ред. Н. И. Толстого, т. 1, Москва.
• Терещенко Н. М. (1955), Ненецко-русский словарь с кратким очерком грамматики и лексики ненецкого языка, Ленинград.
• Фасмер М. (1986), Этимологический словарь русского языка, перевод с нем. и доп. О. Н. Трубачева, т. I–II, Москва.
• Фасмер М. (1987), Этимологический словарь русского языка, перевод с нем. и доп. О. Н. Трубачева, т. III–IV, Москва.
• Цветановски Г. (2025), Македонски етимолошки речник, т. 1, Скопје.
• Этимологический словарь славянских языков. Праславянский лексический фонд (1980), под ред. О. Н. Трубачева, вып. 7, Москва.
• Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1985), гал. рэд. В.У. Мартынаў, т. 3, Мiнск.

Ilustracje:

Do zilustrowania artykułu wykorzystałam prace należące do domeny publicznej. Ich autorzy to:

1. K. Rusiecki, A. Ancher; 2. A. W. Makowski; 3. J. Dupré; 4. L. A. Ring; 5. L. von Kalckreuth; 6. S. Bagieński; 7. S. Winogradow; 8., 9. J. Dupré; 10. S. Kuroda; 11. C. Lindman, F. J. Uildriks, V. Bruinsma, E. Blacknell; 12. F. W. Schiertz; 13. A. Kotsis; 14. A. Gramatyka; 15. W. Tetmajer; 16. É.-J. Delécluze, K. Rusiecki; 17. E. Schmidt; 18. L. Idzikowski, M. Fajans, C. F. Nanteuil.