O tantnisiu, co wiele może

Tantniś krzyżowiaczek nosi niewinnie brzmiącą nazwę, ale w istocie kryje się za nią jego niepohamowana żarłoczność, która uczyniła go wrogiem numer jeden hodowców warzyw kapustnych.

Cztery lata temu Instytut Monitorowania Mediów we współpracy z Biblioteką Śląską sprawdził internetową popularność ponad 130 staromodnych słów i zwrotów. Najmniej popularnym, a więc najbardziej zapomnianym słowem okazał się wówczas przymiotnik tantny. W 2013 roku słowo to użyte zostało przez jednego z internetowych komentatorów, jednak w 2014 roku nie pojawiło się już w ani jednej wypowiedzi w mediach społecznościowych.

Od tego czasu słowu tantny popularności raczej nie przybyło, internauci nie wyciągnęli go z lamusa i nie tchnęli w nie drugiego życia. Jednak może się to w każdej chwili zmienić, bo „słowa – jak to ujęła pięknie lingwistka Monika Kwiecień – wędrują w czasie jak nasionka – czasem o nich zapominamy, a one tylko czekają na dobre warunki, żeby znów wykiełkować”.

Ale nawet jeśli słowu tantny nie jest pisana kariera na miarę sztosu, to nie zginie ono bez śladu. Przetrwa bowiem w nazwie pewnego niewielkiego, ale wielce nielubianego przez hodowców kapusty motyla, mianowicie tantnisia krzyżowiaczka.

Tantniś krzyżowiaczek to motyl dobrze znany hodowcom roślin kapustowatych. Nosi on nazwę urobioną od przymiotnika „tantny”, który niegdyś był w powszechnym użyciu.

Tantny – czyli jaki?

Słowo tantny notowane jest w dawnych słownikach języka polskiego najczęściej w znaczeniu ‘dostatni, zamożny, którego stać na co’ (często mawiano tak o Żydach), ale pojawia się także w znaczeniu ‘hardy, dumny’, które prawdopodobnie jest wtórne (ludzie bogaci mogą grzeszyć nadmierną dumą).

Wspomniany w pierwszym akapicie internauta twierdził, że jego babcia używała słowa tantny w odniesieniu do osób rozrzutnych, trwoniących łatwo pieniądze (co też by było znaczeniem wtórnym).

Aleksander Brückner w swoim słowniku etymologicznym sprzed ponad dziewięćdziesięciu lat odnotowuje omawiany tu przymiotnik w znaczeniu ‘co tyle może, zdoła’ (w artykule hasłowym tantonić się ‘pałać <o ogniu>’) i wywodzi go od łacińskiego tantus ‘tak wielki’.

Tantniś – taki wielki szkodnik

Co więc zadecydowało o tym, że tantnisia nazwano tak, a nie inaczej? Nasuwa się myśl, że motywacją nazwy tego wroga numer jeden hodowców warzyw kapustnych mogła być jego żarłoczność (oczywiście w stadium gąsienicy), zdolność do niszczenia plonów, wyrządzania wielkich szkód w uprawach. Czyli tantniś – ujmując rzecz żartobliwie – to byłby taki jegomość, który ile zdoła, tyle zje, hardo pokaże, na co go stać.

Od nazwy tantniś urobiono nazwę tantnisiowate, odnoszącą się do motyli z rodziny Plutellidae.

Drugi człon polskiej nazwy zwyczajowej naszego dzisiejszego bohatera – krzyżowiaczek – stanowi najwyraźniej aluzję do jego słabości do roślin krzyżowych, czyli kapustowatych.

Bibliografia:

  • Arct M. (1916), Słownik ilustrowany języka polskiego, t. II, Warszawa.
  • Brückner A. (1985), Słownik etymologiczny języka polskiego, wyd. IV, Warszawa.
  • Jadaś Ł. (2015), IMM: Polacy lubią klawe słowa!, „Instytut Monitorowania Mediów”, [dostęp: 09.02.2019].
  • Karłowicz J. (1907), Słownik gwar polskich, t. V, Kraków.
  • Karłowicz J., Kryński A., Niedźwiedzki W. (1919), Słownik języka polskiego, t. VII, Warszawa.
  • Kwiecień Monika, Życie (wśród) słów, rozm. przepr. Anna Błaszkiewicz, „Wspólny mianownik”, [dostęp: 09.02.2019].
  • Linde S. (1812), Słownik języka polskiego, vol. V, Warszawa.

Ilustracje:

Do zilustrowania artykułu wykorzystałam prace należące do domeny publicznej i udostępniane na licencji. Ich autorzy to 1., 3. E. A. Ormerod, Ch. A. Kofoid, P. Kofoid; 2. J. Gallagher (CC BY), Manaaki Whenua – Landcare Research (CC BY), D.M. Ferry & Co., Henry G. Gilbert Nursery and Seed Trade Catalog Collection.