Samojed sam siebie nie jadł

Parający się etymologią ludową sądzą, że nazwa śnieżnobiałych psów samojedów wzięła się stąd, że sanie ciągnięte przez nie po śniegu wyglądają, jakby same jechały. Nie wierz etymologom ludowym.

Północne obszary Eurazji rozciągające się między wschodnim wybrzeżem Morza Białego i ujściem Jeniseju z dawien dawna zamieszkiwane są przez autochtoniczne narody nazywane zbiorczo Samojedami. A Samojedom z dawien dawna towarzyszą długowłose, śnieżnobiałe psy, które nazwano tak samo jak ich dwunożnych opiekunów. Na surowej Północy czteronogie samojedy pełniły funkcję psów myśliwskich i zaprzęgowych, pomagały przy wypasie reniferów, a także służyły jako niańka do dzieci i żywe źródło ciepła.

Pod koniec XIX wieku samojedy przywieziono do Europy, gdzie zyskały popularność ze względu na swoją wytrzymałość fizyczną, inteligencję i niezaprzeczalną urodę.

Pies samojed w naturalnym środowisku.

Rosyjskie pożyczki

Etnonim Samojed i pochodzącą od niego nazwę psa samojed zapożyczyliśmy z języka rosyjskiego, w którym leksemy te brzmią podobnie: samojed (самоед) – z akcentem na e. Przy czym we współczesnym języku rosyjskim forma samojed w znaczeniu ‘rasa psów’ ma charakter bardziej potoczny; oficjalna rosyjska nazwa tej rasy to samojedskaja sobaka (самоедская собака) ‘pies samojedzki’.

Etnonim Samojed poświadczony jest w najstarszych, XI-wiecznych zabytkach piśmiennictwa ruskiego w formie samojadʹ (самоядь). Początkowo nazwa ta odnosiła się prawdopodobnie tylko do Nieńców i dopiero z czasem objęła pozostałe narody posługujące się jednym z języków samojedzkich.

Etymologia naukowa i ludowa

O genezie tego etnonimu niczego pewnego jednak nie wiadomo. Według najbardziej rozpowszechnionej hipotezy ma on swoje źródło w językach lapońskich (saamskich), za czym miałoby przemawiać lapońskie norweskie Sāme-ǣnà, dop. Sāme-ædnàm(a) ‘Laponia, kraj Saamów’.

Przedstawiciel narodów samojedzkich na XIX-wiecznej litografii. Od etnonimu „Samojed” pochodzi nazwa rasy psów.

Niektóre nowsze opracowania jednak wywodzą omawiany leksem od nazwy somatu (сомату), którą to określali samych siebie Eńcy – autochtoniczny naród zaliczany do Samojedów (wcześniej nie uważano Eńców za odrębny naród samojedzki, lecz za przedstawicieli Nieńców, a ich język <eniecki> traktowany był jako dialekt języka nienieckiego).

Nieliczni badacze opowiadali się także za popularną wśród ludu interpretacją, zgodnie z którą rosyjskie samojed (самоед) to złożenie utworzone od sam (сам) ‘sam’ i jestʹ (есть) ‘jeść’. Ale ta etymologia odrzucana jest przez większość znawców.

Wyobraźnia ludowa natomiast znalazła uzasadnienie dla powyższej interpretacji w rzekomych kanibalistycznych upodobaniach Samojedów – czyli ‘tych, którzy sami się zjadają”. W ten sam sposób próbowano objaśniać także pierwotne znaczenie nazwy psów samojedów: ‘psy, które same się zjadają’. Według innej, nie mniej pomysłowej, etymologii ludowej nazwa tych psów wzięła się stąd, że sanie ciągnięte po śniegu przez śnieżnobiałe samojedy wyglądają, jakby same jechały…

Bibliografia:

  • Słownik języka polskiego (1958–1969), pod red. W. Doroszewskiego, Warszawa, [24.08.2018].
  • Аникин А. Е. (2000), Этимологический словарь русских диалектов Сибири.
    Заимствования из уральских, алтайских и палеоазиатских языков, изд. 2-е, испр. и доп., Москва–Новосибирск.
  • Етимологiчный словник української мови (2006), гол. ред. О.С. Мельничук, т. 5, Київ.
  • Фасмер М. (1987), Этимологический словарь русского языка, перевод с нем. и доп. О. Н. Трубачева, т. III, Москва.

Ilustracje:

Do zilustrowania artykułu wykorzystałam prace należące do domeny publicznej. Ich autorzy to: 1., 4. L. A. Fuertes; 2. nieznany; 3. Dzierzanovsky, G. T. Pauly.