Głosy sów silnie działały na fantazję językową człowieka, stając się „budulcem” dla licznych nazw tych ptaków. Poznaj te, w których zaklęte jest sowie pu.
Kiedy byłam dzieckiem, a i jeszcze długo po tym, jak dzieckiem być przestałam, nie zastanawiałam się nad zasadnością imienia Kubusia Puchatka. W końcu to miś pluszowy, miękki, miły w dotyku, z okrąglutkim od nadmiernej konsumpcji miodu brzuszkiem – a więc puchaty. No bo tak dosłownie puchaty – czyli pokryty czymś, co przypomina puch – to Puchatek nie był: na rysunkach w książce jawił się jako miś z gatunku krótko- i gładkowłosych. I dopiero w latach swojej wczesnej dorosłości „odkryłam”, że ów miś ze Stumilowego Lasu został Puchatkiem przede wszystkim ze względów fonetycznych – bo jego angielski „pierwowzór” zwie się Pooh, co w języku Szekspira z puchem nie ma nic wspólnego, lecz jest odpowiednikiem naszego wykrzyknika phi!, wyrażającego lekceważenie, rozczarowanie lub niedowierzanie.
Nie da się ukryć, że w polskiej „kanonicznej” wersji (niespełna pół wieku po Puchatku pojawiła się bliższa oryginałowi Fredzia Phi-Phi, ale została zmiażdżona przez krytykę…) imię słynnego dziecięcego bohatera stworzonego przez A. A. Milne’a straciło swoją pierwotną zadziorność. I na to mógłby Puchatek pożalić się puchaczowi, który z pewnością świetnie by owe żale zrozumiał, bo jego imię też – wbrew pochodzeniu – w puch obleczono.
A co ciekawe, stało się to niemal w tym samym czasie: „Kubusia Puchatka” – w przekładzie Ireny Tuwim – świat poznał w 1938 roku, natomiast dwa lata wcześniej kodyfikatorzy ortografii postanowili ostatecznie, że puchacza należy pisać przez „ch”, jak puch, a nie przez „h” – jak to wcześniej, zgodnie z etymologią tej głoski, czyniono.
Puchacz nie jest puchaty, puchacz puchaczy
Nazwa puchacza pochodzi bowiem nie od puchu, ale od onomatopei naśladującej jego charakterystyczny, uroczo smętny, głos „pu-hu”, i odpowiada ukraińskiemu i białoruskiemu puhacz oraz rosyjskiemu gwarowemu pugacz o tym samym znaczeniu. Etymolodzy zza Buga twierdzą, że polski puchacz jest pożyczką ukraińską, ale wśród polskich badaczy pogląd ten nie zawsze jest popierany.
Swojemu głosowi, działającemu – jak trafnie zauważył znawca awifauny Jan Sokołowski – niezwykle silnie na fantazję ludzką, zawdzięcza puchacz także niemiecką nazwę Uhu i łacińską bubo, która służy w ornitologii jako nazwa rodzajowa i gatunkowa: Bubo bubo, czyli puchacz zwyczajny. Wokalizacje tej największej z naszych sów odzwierciedliły się również w uralskich leksemach oznaczających puchacza lub ogólnie sowę: komi bugu, buguj, udmurckie bugaj, węgierskie bagoly, bogoj.
Warto także odnotować, że polszczyźnie znany był niegdyś czasownik puhać i puhaczeć ‘wydawać głos właściwy puchaczowi’, utworzony od nazwy tego ptaka. W „Lilijach” Mickiewicz pisał: „Wrona gdzieniegdzie kracze,/ I puhają puhacze”. Specjalnie zastosowałam tu dawną pisownię, aby pokazać, jak pierwotna postać graficzna puhacza zmienia etymologiczną percepcję tego słowa. Znika „c” i znikają konotacje z „puchem” (przynajmniej ja odnoszę takie wrażenie…).
Puszczyk nie jest z puszczy, puszczyk puczy
A o tym, jak dodatkowa literka może wypaczyć rodowód słowa, mógłby puchacz podyskutować z puszczykiem, którego imię także naznaczone jest etymologiczną ignorancją użytkowników polszczyzny, łączących je z puszczą, podczas gdy należałoby widzieć w nim związek z gwarowym puczyć ‘wydawać głos (o puszczyku, sowie)’. Puszczyk bowiem – tak jak i puchacz – ma pochodzenie dźwiękonaśladowcze, od głosu tego ptaka, a ściślej rzecz biorąc: głosu godowego samca, który Jan Sokołowski określa jako miękkie „hu-hu-huuuu”.
Zdaniem polskiego etymologa Wiesława Borysia przeciwko związkowi puszczyka z puszczą przemawia to, że „takie nazwanie mogłoby przysługiwać wielu różnym gatunkom ptaków”. I chyba trudno się nie zgodzić z takim poglądem.
Sowi kuwik
Jako ciekawostkę dodam, że puszczyk (Strix aluco) może się poszczycić w języku polskim jeszcze inną dźwiękonaśladowczą nazwą, mianowicie kuwik – tak go zwą w gwarach cieszyńskich. Ale tym razem, czyniąc zadość postulatom o równouprawnieniu płci, nazwę utworzono przypuszczalnie od onomatopei naśladującej dźwięki wydawane przez samicę, która odzywa się tęsknym „kui” lub „kiuwit”.
Stuprocentowej pewności co do tego, że kuwik wziął się od głosu samicy puszczyka, mieć nie możemy. A to dlatego, że w gwarach polskich nazwa ta odnosi się też do sowy pójdźki (Athene noctua). Podobnie w gwarach czeskich, a także w słowacczyźnie ogólnej pójdźka zwie się kuvik.
Repertuar wokalny tej sówki jest dość bogaty i zawiera między innymi żałosne nawoływania w stylu pani puszczykowej. Jan Sokołowski interpretuje je jako „kewek”, ale spotyka się też wśród polskich ornitologów transkrypcje typu „kwiuu”.
Pójdź, pójdź w dołek pod kościołek
Jednak bądź co bądź pójdźka wśród użytkowników polszczyzny znana jest bardziej z nawoływań „puć-puć”, czy też „pójdź-pójdź”, którym to zawdzięcza swoje oficjalne imię, znane gwarom także w formie pućka, pudźka, późdźka. Lud wierzył, że ptak ten wykrzykuje „Pójdź, pójdź w dołek pod kościołek!”, przepowiadając w ten sposób rychłą śmierć temu, kto słyszy jej złowieszczy głos.
Janowi Sokołowskiemu nazwa pójdźka najwyraźniej nie przypadła do gustu: nazwał ją „dość nieudolnym tłumaczeniem” głosu tego ptaka. I chyba miał rację…
Dźwiękonaśladowczą nazwę nadały pójdźce także inne narody słowiańskie. Na przykład Bułgarzy zwą ją kukumiawka, Chorwaci – ćuk (być może od tego sygnału alarmowego pójdźki), a Rosjanie, Ukraińcy i Białorusini – sycz (prawdopodobnie od syczenia, które u wielu gatunków sów służy do odstraszania wroga).
Ta ostatnia nazwa (mająca przypuszczalnie rodowód prasłowiański) odpowiada polskiemu syczek, które odnosi się jednak do innego gatunku małej sowy – Otus scops. A z kolei dla naszych wschodnich krewnych językowych syczek to ptak, który obwieszcza wszem wobec, że… śpi: „splu-splu-splu”. I dlatego w języku rosyjskim, ukraińskim i białoruskim nosi on onomatopeiczną nazwę spluszka. Polscy ornitolodzy na wokalizacje syczka zapatrują się nieco inaczej, interpretując je jako „kju-kju”, „kuj-kuj” lub „bim-bim”.
Pu-pu włochatki
A skoro tematem przewodnim dzisiejszej opowieści są ornitonimy, w których zaklęte jest sowie „pu”, to dodam jeszcze, że często w tej właśnie postaci fonetycznej transkrybowana jest pieśń godowa włochatki – kolejnej sówki naszych lasów. Myśmy nazwali ją od jej – jak to określił Jan Sokołowski – „nadzwyczaj sutego upierzenia”, natomiast od jej głosu nazwali ją przypuszczalnie nasi słowaccy krewni językowi.
Otóż w języku słowackim włochatka zwie się pôtik. W słowacczyźnie funkcjonuje też czasownik pôtikať, będący synonimem czasownika kuvikať ‘o głosie sowy’, który utworzono od przywoływanego dziś puszczykowego lub/i pójdźkowego zawołania „kuwik”. A ten drugi czasownik znany jest – w formie kuwikać i takim samym znaczeniu – również gwarom polskim.
Nawiasem mówiąc, polszczyźnie gwarowej znany jest także czasownik pućkać, który odnosi się do głosu pójdźki i puszczyka (jego też w niektórych regionach nazywano pućką) lub ogólnie sowy.
★★★
Jak widać, dźwięki wydawane przez sowy silnie działają na fantazję językową człowieka, stając się „budulcem” dla licznych słów. I przecież samo słowo sowa ma onomatopeiczne pochodzenie! Ale o tym opowiem oddzielnie…
Bibliografia:
- Boryś W. (2010), Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków.
- Budziszewska W. (1965), Słowiańskie słownictwo dotyczące przyrody żywej, Wrocław.
- Czarnecki Z., Dobrowolski K. A., Jabłoński B., Nowak E. (1990), Ptaki Europy, Warszawa.
- Karłowicz J. (1901), Słownik gwar polskich, t. II, Kraków.
- Karłowicz J. (1906), Słownik gwar polskich, t. IV, Kraków.
- Machek V. (1968), Etymologický slovnìk jazyka českého, druhé, opravené a doplněné vydáni, Praha.
- Sławski F. (1966–1969), Słownik etymologiczny języka polskiego, t. III, Kraków.
- Sokołowski J. (1958), Ptaki ziem polskich, t. II, Warszawa.
- Strutyński J. (1972), Polskie nazwy ptaków krajowych, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk.
- Етимологiчный словник української мови (1989), гол. ред. О. С. Мельничук, т. 3, Київ.
- Етимологiчный словник української мови (2003), гол. ред. О. С. Мельничук, т. 4, Київ.
- Норманская Ю. В., Дыбо А. В. (2010), Тезаурус. Лексика природного окружения в уральских языках, Москва.
- Фасмер М. (1987), Этимологический словарь русского языка, перевод с нем. и доп. О. Н. Трубачева, т. III, Москва.
- Черных П. Я. (1999), Историко-этимологический словарь современного русского языка, т. II, Москва.
- Шанский Н. М., Иванов В. В., Шанская Т. В. (1971), Краткий этимологический словарь русского языка. Пособие для учителей, изд. 2-е, испр. и доп., Москва.
- Этимологический словарь славянских языков. Праславянский лексический фонд (1987), под ред. О. Н. Трубачева, вып. 13, Москва.
Ilustracje:
Do zilustrowania artykułu wykorzystałam prace należące do domeny publicznej. Ich autorzy to: 1., 2., 3., 4. J. G. Keulemans; 5. Fr. E. Köhler.
Zgodnie z moją wiedzą Puchatek jednak w pewnym sensie pochodzi od puchu – i to bardzo konkretnego – łabędziego puchu. Proszę zajrzeć do przedmowy pierwszej części opowieści (zdanie „a ponieważ łabędź był pokryty białym puchem” zostało jednak dodane przez tłumacza książki…):
„Oprócz tej książki była jeszcze inna książka o Krzysiu i ten, kto ją czytał, przypomni sobie, że Krzyś miał kiedyś swojego łabędzia (a może to łabędź miał swojego Krzysia? – nie wiem na pewno, jak tam było), a ponieważ łabędź był pokryty białym puchem, Krzyś nazwał go Puchatkiem. Było to bardzo dawno temu i kiedy pożegnaliśmy się ze sobą, po prostu wzięliśmy sobie to imię, bośmy nie myśleli, aby się ono mogło jeszcze kiedyś w życiu łabędziowi przydać. Więc kiedy Krzyś dostał misia i miś powiedział, że chciałby mieć jakieś niezwykłe imię, Krzyś powiedział od razu, że będzie się nazywał Kubuś Puchatek. I tak się też stało.”
Słuszna uwaga, Puchatek zawdzięcza swoje imię „puchatości”, z tym że nie swojej, ale łabędzia. Wiemy jednak dobrze, że w oryginalnej wersji nie ma żadnej wzmianki o łabędzim puchu, że wymyśliła to sobie tłumaczka, żeby uzasadnić (w sumie nie wiem po co), dlaczego łabędziowi nadano imię Puchatek, które to odziedziczył później miś – i to nie dlatego, że był puchaty, ale po prostu dlatego, że imię to nie było już potrzebne łabędziowi.
Po latach zaglądam tu ponownie, bo sam przymierzam się do tekstu o pochodzeniu nazwy puszczyk. Mam kilka spostrzeżeń, a może pytań… Podobieństwo nazwy puszczyk do puszczy wydaje mi się nie być zupełnie przypadkowe i być może współczesne brzmienie słowa puszczyk jest wynikiem upodobnienia się nazwy tej sowy do słowa puszcza. To tak zwana adideacja – upodabnianie się współczesnych sobie słów o różnym znaczeniu i pochodzeniu. Może zatem puszczyk jest nazwą dźwiękonaśladowczą, ale wtórnie – pod wpływem nazwy siedliska, w którym można go spotkać – przyjął ostateczną formę puszczyk. Co Ty na to? A druga kwestia to opinia Borysia, że życie w puszczy zamieszkanej przez wiele gatunków ptaków, nie jest jakąś szczególną, wyróżniającą cechą puszczyka. Bardzo długo przemawiał do mnie ten argument, ale zwróć uwagę na przykład na nazwę podróżniczek, która jest bardzo przejrzysta etymologicznie i na pewno pochodzi od podróży, a przecież podróżniczek jest jednym z bardzo wielu migrujących ptaków i nie ma pod tym względem żadnych szczególnych osiągnięć. W moim odczuciu słowo puszcza wpłynęło na dzisiejsze brzmienie słowa puszczyk. Pytanie brzmi czy był to wtórny wpływ w procesie adideacji czy jednak puszczyk ma językowo bardziej puszczańskie geny… Jestem ciekaw co o tym sądzisz.
Też się przychylam do opinii, że „puszczyk” jest wtórny; pierwotnie był to prawdopodobnie „puczyk” – od znanego gwarom czasownika „puczyć”.
O „podróżniczku” rozmawialiśmy już kiedyś i podzieliłam się wtedy hipotezą, że nazwa tego ptaka może się wiązać z tym, że widywany jest on przy drogach, jak cykoria podróżnik.
Cytuję komentarz, który kiedyś zamieściłam w odpowiedzi na Twoje uwagi: „(…)zastanawiam się, czy polska nazwa naszego bohatera nie jest czasem nawiązaniem do dawnej, notowanej już w XVI w., niemieckiej nazwy podróżniczka Wegflecklein – Jarocki w swoim dziele podaje niemieckie i angielskie nazwy ptaków (ale tylko rodzajów), więc mógł znać tę niemiecką nazwę podróżniczka. Jest ona zdrobnieniem od Wegfleck, gdzie weg- to ‘droga’, a -fleck – ‘plama’, ‘punkt’. Miałaby ona stanowić aluzję do zwyczajów i upierzenia podróżniczka, który niczym barwna plama przemieszcza się po drogach, ziemi (inna dawna niemiecka nazwa podróżniczka to Erdfleckel, gdzie pierwszy człon oznacza ‘ziemię’). U Sokołowskiego czytam, że podróżniczek większą część życia spędza na ziemi, że jest dobrze przystosowany do poruszania się po ziemi. Może więc podróżniczek to taki ptaszek, którego spotyka się PO DRODZE, jak cykorię podróżnik?… Ale żeby chyba jeszcze bardziej skomplikować sprawę, to dodam też inną informację, na którą natrafiłam. Otóż dialektom niemieckim znana jest nazwa Weg(e)sterz, która odnosi się do pliszki; drugi człon tej nazwy oznacza ‘kuperek’, a pierwszy łączony jest z czasownikiem bewegen ‘poruszać się’ albo z wiegen ‘kołysać’. Może więc należałoby inaczej zapatrywać się na kwestię motywacji owego niemieckiego Wegflecklein…”.