O etymologio, przecudna nauko! Opowiedz nam, skąd wziął się tukotuko!
Etymologia słowa TUKOTUKO
- Zapożyczenie z hiszpańskiego amerykańskiego tuco-tuco / tucu-tucu (o tym samym znaczeniu), które z kolei przejęte zostało z języka guarani (języka Indian Ameryki Południowej).
- Pochodzenie dźwiękonaśladowcze, od wydawanego przez tukotuko rytmicznego odgłosu tuk-tuk lub też tlok-tlok, pełniącego funkcję sygnału alarmowego.
Jako ciekawostkę dodam (na fali ostatnich poszukiwań nazw upamiętniających Darwina i polskich przyrodników), że z ilustrującym dzisiejszy wpis tukotuko brazylijskim (Ctenomys brasiliensis) zetknął się podczas swojej słynnej podróży dookoła świata Charles Darwin.
Odnotował on, że tukotuko brazylijski jest ciekawym zwierzątkiem, które można w skrócie scharakteryzować jako gryzonia o zwyczajach kreta. Angielski badacz nie omieszkał też opisać bardziej szczegółowo osobliwych dźwięków wydawanych przez tukotuko, nadmieniając, że to właśnie im zawdzięcza ów gryzoń swoją nazwę.
Ale i polscy przyrodnicy mieli swój wkład w poznanie tych południowoamerykańskich stworzeń. Otóż jeden z gatunków tukotukowatych – tukotuko tajemniczy (Ctenomys fodax) – został odkryty w 1899 roku przez polskiego naturalistę Juliusza Hermana Kozłowskiego.
Bibliografia:
- Chester S. (2008), A Wildlife Guide to Chile. Continental Chile, Chilean Antarctica, Easter Island, Juan Fernández Archipelago, Princeton.
- Darwin C. R. (1839), Narrative of the surveying voyages of His Majesty’s Ships Adventure and Beagle between the years 1826 and 1836, describing their examination of the southern shores of South America, and the Beagle’s circumnavigation of the globe. Journal and remarks. 1832-1836, London.
- Klein E. (1967), Etymological Dictionary of the English Language, vol. II, Amsterdam–London–New York.
- Merritt J. H. (2010), The Biology of Small Mammals, Baltimore.
- Piechnik Ł., Kurek P. (2016), Ssaki neotropików odkryte przez polskich naturalistów, Kraków.
Świetny tekst na temat nazwy tukotuko. Podczas moich etymologicznych poszukiwań skąd się wzięły nazwy ssaków neotropikalnych natknąłem się na nazwę kalelnik Taczanowskiego w odniesieniu do Paki górskiej (Cuniculus (Agouti) taczanowskii). Czy spotkał się Pan kiedyś z nazwą kalelnik w odniesieniu do ssaka? Co się w ogóle kryje pod tą nazwą – kalelnik?
Pozdrawiam;
Łukasz Piechnik
Bardzo dziękuję za miłe słowa. Co się tyczy nazwy „kalelnik”, to zetknęłam się z nią jedynie w odniesieniu do paki górskiej – poprzez zamieszczone na fanpage’u „Ssaków neotropików…” zdjęcie jej holotypu. Przyszło mi do głowy, że może to być spolszczenie jakiejś miejscowej nazwy tego lub podobnego mu zwierzęcia. W Argentynie znajduje się Park Narodowy „Lihué Calel” – może więc tropem jest drugi człon tej nazwy? Według różnych źródeł internetowych nazwa ta wywodzi się z języka mapudungun (inaczej: mapucze, araukański) – języka rdzennych mieszkańców Chile i Argentyny. Angielska Wikipedia podaje, że „calel” oznacza ‘teren górzysty’ (brak jednak przypisu), ale na stronach hiszpańskojęzycznych można znaleźć informację, że słowo to ma znaczenie ‘ciało’ lub nawet ‘mięso’. Tu by się przydał jakiś specjalista od języków rdzennych mieszkańców Ameryki Południowej. Może w spokrewnionych z mapudungun językach też funkcjonuje/ funkcjonowało to słowo? Trzeba przyznać, że „calel” w znaczeniu ‘teren górzysty’ ładnie się łączy z „kalelnikiem” – nazwą zwierzęcia zamieszkującego góry. Ale może to fałszywy trop… Gdyby udało się Panu zdobyć jakieś informacje o „kalelniku”, to proszę się podzielić.
Pozdrawiam serdecznie!
Zapytaliśmy prof. Jana Miodka o tą nietypową nazwę i poniżej zamieszczam odpowiedź Pana profesora: „…Stawiam na szeroko pojęty etymologiczny związek z rdzeniem kal „błoto, bagno, maras” (z tego pnia wywodzi się np. nazwa miejscowa Kalisz). Słowniki dawnej polszczyzny rejestrują hasła kaleń „błoto, bagno”, kalić „brudzić”, kalisko „błocko, maras, kałuża, sadzawka”. Jeśli to zwierzę w takich warunkach żyje, daję stuprocentową gwarancję!…”
Powiązanie ze słowem Calel również wydaje się intrygujące. Dziękuję za ciekawe informacje i pozdrawiam.
Bardzo dziękuję za podzielenie się interesującą hipotezą prof. Miodka. Rdzeń, o którym pisze Profesor, znajdujemy też w takich słowach, jak: „kał” (dawniej oznaczającym także ‘błoto, szlam’, ‘miejsce lesiste i błotniste; miejscowość, gdzie jest staw’), „kalina”, „skalać”, „niepokalany”, „kałuża”, „Kaługa”. „Kalelnik” jednak brzmi dla mnie dość egzotycznie…
Pozdrawiam!