Skandynawska pożyczka: renifer

Polszczyzna jest bodajże jedynym językiem słowiańskim, w którym funkcjonuje nazwa renifer. Zapożyczyliśmy ją z języków nordyckich.

Od tygodni bombardują nas ofertami atrakcyjnych pożyczek świątecznych. To ja też mam dla Ciebie pożyczkę na święta, z tym że naprawdę wyjątkową, bo bezzwrotną – czyli w zasadzie prezent. A prezenty pod choinkę, jak powszechnie wiadomo, przywożą nam z dalekiej Północy renifery. I to właśnie renifera – pożyczkę północnogermańską – poznasz dziś bliżej.

Nordycki rodowód

W języku polskim obok nazwy renifer funkcjonuje też forma ren. Słowo to wywodzi się od staronordyckiego hreinn ‘renifer’ i prawdopodobnie powiązane jest etymologicznie z greckim krios ‘baran’, ‘taran’, które z kolei łączone jest z greckim kéras ‘róg’.

A więc ren miałby być oparty na praindoeuropejskim rdzeniu. Pierwotne znaczenie tego leksemu rekonstruuje się jako ‘zwierzę z rogami (porożem)’.

Kontynuantami wspomnianej staronordyckiej formy hreinn są takie współczesne północnogermańskie nazwy renifera, jak: norweskie rein, reinsdyr, duńskie ren, rensdyr, szwedzkie ren, islandzkie hreindýr, a ponadto niemieckie Ren, Rentier, niderlandzkie rendier, angielskie reindeer.

Powyższe formy złożone reinsdyr, reindeer itd. kontynuują staronordycką nazwę renifera hreindӯr, w której drugi człon dӯr oznacza ‘dzikie zwierzę’ oraz ‘jelenia’ (powiązane jest z nim niemieckie Tier ‘zwierzę’).

Łacińsko-francuskie wpływy

Skąd się wzięła zatem polska forma renifer? Niewykluczone, że ukształtowana została pod wpływem łacińskiej nazwy rodzajowej renifera rangifer.

Słowo „renifer”, jak przystało na nazwę zwierzęcia zamieszkującego północną krainę, ma rodowód nordycki.

W niektórych źródłach możemy się spotkać z informacją, że leksem rangifer jest modyfikacją lapońskiej nazwy renifera raingo. Ale jak podaje angielski etymolog Walter W. Skeat, rzeczywista nazwa renifera w języku lapońskim to påtso, forma raingo zaś to błędny zapis szwedzkiego słowa renko ‘samica (dosł. krowa) renifera’. W monografii Gustafa von Dübena poświęconej kulturze Saamów również dowiadujemy się, że ogólna lapońska nazwa renifera to påtso, påtsoi; o formie raingo zaś żadnej wzmianki nie znajdujemy.

Według innych źródeł łacińskie rangifer jest przekształceniem dawnej francuskiej nazwy naszego dzisiejszego bohatera rangier, mającej wspólną z polskim reniferem nordycką proweniencję. W języku francuskim poświadczona jest także forma rangifère o tym samym znaczeniu.

Jak widać, informacje dotyczące pochodzenia łacińskiego rangifer są sprzeczne. W każdym razie w przypadku leksemu renifer możemy mówić albo o kontaminacji germańskiej (ewentualnie francuskiej renne) i łacińskiej naukowej nazwy tego zwierzęcia, albo przyjąć w charakterze pośredniego ogniwa tej pożyczki francuskie rangifère.

A co ciekawe, język polski jest bodajże jedynym językiem słowiańskim, w którym funkcjonuje owa zapożyczona z języków nordyckich nazwa renifera. Przejęły ją także liczne języki romańskie.

Algonkińskie karibu

W Nowym Świecie renifera zwą karibu. Nazwa ta ma swoje źródło w językach algonkińskich, którymi posługują się rdzenni mieszkańcy Kanady i Stanów Zjednoczonych. Niewykluczone, że zapożyczono ją – poprzez pośrednictwo języka francuskiego kanadyjskiego – z języka mikmak, w którym nazwa renifera ma postać khalibu i oznacza dosłownie ‘grzebiącego (w śniegu)’.

Amerykańska nazwa renifera „karibu” wywodzi się z języków algonkińskich.

Syberyjski sokżoj

Być może znana jest Ci powieść Grigorija Fiedosiejewa pod zagadkowo brzmiącym tytułem „Tam, gdzie żyją sokżoje”. Owe tajemnicze sokżoje to ‘dzikie renifery’ – tak nazywają te zwierzęta rdzenne ludy Syberii i rosyjskiego Dalekiego Wschodu. Notowane są też formy sakżaj, sakżoj, sożgoj itp., które wywodzi się od tungusko-mandżurskiego *segǯen ‘jeleń’.

Słowo sokżoj zapożyczył język rosyjski – spotkamy je w charakterze nazwy własnej na rosyjskich tablicach drogowych, szyldach reklamowych, burtach łodzi i statków.

Bibliografia:

  • Donkin T. C. (1864), An Etymological Dictionary of the Romance Languages; Chiefly from the German of Friederich Diez, London.
  • Düben G. von (1873), Om Lappland och Lapparne, företrädesvis de svenske. Ethnografiska studier, Stockholm, [21.12.2016].
  • Hellquist E. (1922), Svensk etymologisk ordbok, Lund.
  • Klein E. (1966–1967), Etymological Dictionary of the English Language, vol. I–II, Amsterdam–London–New York.
  • Skeat W. W. (1980), A Concise Etymological Dictionary of the English Language, New York.
  • Van der Sijs N. (2010), Etymologiebank, [21.12.2016].
  • Аникин А. Е. (2000), Этимологический словарь русских диалектов Сибири. Заимствования из уральских, алтайских и палеоазиатских языков, изд. 2-е, испр. и доп., Москва–Новосибирск.

ZapiszIlustracje:

Do zilustrowania artykułu wykorzystałam prace należące do domeny publicznej. Ich autorzy to 1., 4. J. Smit; 2. W. Kuhnert; 3. L. A. Fuertes.

Zapisz