Nazwa nietoperza podlegała licznym przekształceniom. Spowodowane one były jej nieprzejrzystością, ale także wiązały się z działaniem tabu. Zwierzę to uważano bowiem za nieczyste i przypisywano mu właściwości demoniczne.
Nie ma u Słowian drugiej nazwy złożonej, która naraziłaby się na tyle zniekształceń – pisał o słowie nietoperz Aleksander Brückner, autor pierwszego pełnego polskiego słownika etymologicznego. Nietopierz, niedoperz, niedopierz, latoperz, latopierz, latopyrz, kacopyrz, gacopierz, krzętopérz, mętoperz, mentopirz, szętopiérz – to przykładowe gwarowe nazwy tego zwierzęcia. Po raz pierwszy leksem ten notowany jest w zabytkach języka polskiego w XV wieku jako nietopyrz, a od XVI wieku zaświadczony jest w formie nietoperz, nietopierz, niedopyrz.
Ni to mysz, ni to żaba
Owe różnorakie przekształcenia słowa nietoperz spowodowane były – jak podaje w swoim słowniku etymologicznym Wiesław Boryś – jego nieprzejrzystością, ale z pewnością możemy je wiązać także z działaniem tabu, na co zwracają uwagę liczni językoznawcy. Nietoperza uważano bowiem za zwierzę nieczyste i przypisywano mu właściwości demoniczne.
Słowianie mieli go za ptaka, który wykluwa się z jaja, albo za mysz lub żabę, albo też za pół ptaka, pół mysz lub pół mysz, pół żabę, co znalazło odzwierciedlenie w słowiańskich ludowych nazwach tego skrzydlatego ssaka, np.: rosyjskim pticzka ‘ptaszek’, macedońskim wiczerno wrabcze ‘wieczorny wróbel’, rosyjskim nocznaja mysz ‘nocna mysz’, słoweńskim perožaba (drugi człon nazwy nietoperz + ‘żaba’), chorwackim pol miša, pol tit’a ‘pół mysz, pół ptak’, polskim pół myszy, pół żaby.
Nasi przodkowie językowi wierzyli, że w nietoperza wciela się siedmioletnia mysz, której udało się uciec przed kocimi pazurami. Nietoperza postrzegano także jako latającego złego ducha albo duszę śpiącej wiedźmy, albo też jako wampira. Istniało również przekonanie, że wiedźmy mogą przemieniać liście, które włożą sobie pod pachy, w nietoperze. Pokutował także przesąd, że zwierzęta te wczepiają się we włosy i powodują kołtuny albo że rozpuszczają się we włosach pod postacią dziegciu. Nietoperze mogły również zataszczyć człowieka do studni, by go utopić, albo urwać mu głowę, żeby zabrać duszę grzesznika do piekła, albo też wkręcić się człowiekowi w głowę i wyjeść mu mózg…
To zaledwie cząstka słowiańskich ludowych wierzeń związanych z nietoperzem, ale – jak sądzę – dająca ogólne wyobrażenie o postrzeganiu tego zwierzęcia przez naszych przodków i przemawiająca na korzyść tezy o tabuistycznych przekształceniach jego nazwy.
Latający nocą
Słowo nietoperz, jak się z reguły przyjmuje, kontynuuje prasłowiańskie *netopyrь, od którego wywodzi się także między innymi czeskie netopýr, rosyjskie nietopyr’, chorwackie netopir. Według najczęściej przyjmowanej etymologii nazwa ta była pierwotnie złożeniem, w którym pierwszy człon *neto- związany jest z praindoeuropejskim *nekṷt- ‘noc’, kontynuowanym przez polskie noc; drugi człon natomiast uważany jest za nie całkiem jasny i zbliżany ze staro-cerkiewno-słowiańskim prěti i pariti ‘lecieć’, rosyjskim pieriet’ ‘iść’, opartymi na pierwiastku *per-. Pierwotnym znaczeniem słowa nietoperz byłoby zatem ‘latający nocą’.
To nie jest ptak
Ale istnieją także inne próby objaśnienia pochodzenia tej nazwy. Przywoływany dziś Aleksander Brückner widzi w niej pierwotny trójczłonowy twór: nie-to-perz, gdzie nie-to- ma analogiczny charakter jak tabuistyczna nazwa widłaka nietota, której etymologicznym znaczeniem jest ‘to nie ta’ – roślin o magicznych właściwościach bowiem (a do takich zaliczał się widłak) nie nazywano po imieniu, ale za pomocą określenia „to jest” lub „to nie jest”. Natomiast w ostatnim członie nazwy nietoperz polski etymolog dostrzega słowo pyrz będące ogólną nazwą ‘ptactwa’. Nazwa naszego dzisiejszego bohatera zatem oznaczałaby pierwotnie ‘to nie ptak’ lub ‘niby-ptak’.
Zbłąkana w nietoperzu dusza
Podobnie na pierwotną budowę słowotwórczą nietoperza zapatruje się Grażyna Rytter, jednak odmiennie etymologizuje człon -perz. Badaczka zwraca uwagę na dawne słowiańskie wyobrażenia o duszach i wampirach/upiorach przyjmujących postać nietoperzy, a także na magiczne praktyki polegające na pozbywaniu się upiora poprzez spalenie go w glinianym dzbanie oraz na znany dawnym Słowianom obrządek kremacji, który zapewniał oddzielenie duszy od związku z martwym ciałem i tym samym chronił ją przed błąkaniem się.
Zdaniem Rytter powyższe zestawienia pozwalają „na dokonanie rekonstrukcji dawnych słowiańskich wierzeń o powracających «duszach» odbitych w znaczeniu wyrazu nietoperz i upiór: były to «dusze», które nie przeszły przez działanie ognia podczas obrządku pogrzebowego”.
Pierwotnym znaczeniem prasłowiańskiej nazwy *netopyrь miałoby zatem być ‘to, co jest bez ognia’, z prefiksem negatywnym *ne- ‘nie’ i rdzeniem *pyr- ‘ogień’.
Ten odziedziczony z epoki praindoeuropejskiej rdzeń zachował się we współczesnych językach słowiańskich, w takich leksemach, jak np.: polskie perzyna ‘zgliszcze’, zaperzać się ‘unosić się gniewem’ (co objawia się poczerwienieniem na twarzy), górnołużyckie pyrić ‘palić’, czeskie pyř ‘rozpalony popiół’, słoweńskie zapiriti se ‘poczerwienieć’. Na tym samym rdzeniu opierają się także takie indoeuropejskie nazwy ognia, jak: greckie pyr, pyrós, niemieckie Feuer, angielskie fire.
Onomatopeiczny rodowód
Jeszcze inaczej z kolei zapatruje się na pochodzenie słowa nietoperz czeski etymolog Václav Machek. Jego zdaniem wyjściową formą owej nazwy było *lepetyŕь wywodzące się od dźwiękonaśladowczego czasownika *lepetati, który kontynuowany jest między innymi przez czeskie lepetati ‘wydawać szeleszczący dźwięk’, ‘fruwać (o nierównym locie motyla, nietoperza)’. Owo pierwotne *lepetyŕь miałoby później ulec różnorakim przekształceniom, prawdopodobnie poprzez skojarzenie z latać, na co wskazują takie przywoływane dziś polskie formy, jak latopyrz, latopierz, które znane są też innym językom słowiańskim.
Nocoskrzydły z kraju Sokratesa
Ale na tym się nie kończą pomysły co do pochodzenia nietoperza. Pojawiały się też głosy, że prasłowiańska nazwa tego zwierzęcia została zapożyczona z greckiego nyktopteros o dosłownym znaczeniu ‘nocoskrzydły’ albo że jest ona powiązana etymologicznie z rosyjskim czasownikiem topyrit’ ‘stroszyć (pióra, sierść)’, który ma niejasne pochodzenie. Te hipotezy jednak zostały uznane przez innych badaczy za mało prawdopodobne.
★★★
Jak widać, etymologia słowa nietoperz to twardy orzech do zgryzienia. Ale czy wiesz, że żaden z krajowych przedstawicieli tych latających ssaków nie ma w swojej polskiej nazwie gatunkowej słowa nietoperz? W naszej rodzimej chiropterofaunie mamy gacki, borowce, mroczki, nocki, podkowce, karliki i mopka. Szczególnie interesująca jest nazwa gacek, która zdaniem etymologów miała w przeszłości wiele wspólnego z nazwą nietoperz, o czym świadczy przywoływane dziś gwarowe gacopierz. Ale gackowi poświęcę w najbliższym czasie osobną opowieść.
Bibliografia:
- Boryś W. (2010), Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków.
- Brückner A. (1985), Słownik etymologiczny języka polskiego, wyd. IV, Warszawa.
- Karłowicz J. (1903), Słownik gwar polskich, t. III, Kraków.
- Machek V. (1968), Etymologický slovnìk jazyka českého, druhé, opravené a doplněné vydáni, Praha.
- Rytter G. (1986), Słowiańskie ‘upiór’, ‘wampir’, ‘nietoperz’ (propozycja etymologii), „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Linguistica”, t. 14, Łódź, s. 123-142.
- Етимологiчный словник української мови (2003), гол. ред. О.С. Мельничук, т. 4, Київ.
- Славянские древности. Этнолингвистический словарь (2004), под ред. Н. И. Толстого, т. 3, Москва.
- Фасмер М. (1986), Этимологический словарь русского языка, перевод с нем. и доп. О. Н. Трубачева, т. II, Москва.
- Фасмер М. (1987), Этимологический словарь русского языка, перевод с нем. и доп. О. Н. Трубачева, т. III, Москва.
- Этимологический словарь славянских языков. Праславянский лексический фонд (1987), под ред. О. Н. Трубачева, вып. 14, Москва.
Ilustracje:
Do zilustrowania artykułu wykorzystałam prace należące do domeny publicznej. Ich autorzy to: 1., 4. A. Thorburn; 2. A. Beaumont; 3.G. Saal.
„Nietoperza uważano bowiem za zwierzę nieczyste i przypisywano mu właściwości demoniczne”
Ale to chyba jest tak, że my tylko staramy się odgadnąć wyjściowe przesłanki kryjące się za dawnymi nazwami czy zwyczajami – co nie? A co jeśli górę w tych odgadywaniach bierze przekonanie o naszej dzisiejszej wyższości, które przesadnie dopatruje się w przeszłości przesądów itp.? A co jeśli nasi przodkowie tylko sobie śmieszkowali z tymi nazwami, bo to przecież taki trochę śmieszny zwierzak jest? ( ͡º ͜ʖ͡º)
„Błonolotek” – tak ja bym nazwał tego cudaka.
To, jak nasi odlegli prapraprzodkowie postrzegali nietoperze, pozostanie dla nas jedynie hipotezą, ale owa hipoteza opiera się na danych, jakich dostarcza nam chociażby lingwistyka kulturowa, zwana też etnolingwistyką, czyli nauka badająca związki między językiem a kulturą społeczności posługującej się danym językiem. Wśród wszystkich narodów słowiańskich nietoperz uważany był za zwierzę obdarzone demoniczną i magiczną siłą – a świadczą o tym badane skrupulatnie przez etnolingwistów wierzenia, zwyczaje, obrzędy, porzekadła ludowe itp. I jeśli taki demoniczno-magiczny językowy obraz nietoperza charakterystyczny jest dla wszystkich języków słowiańskich, to możemy założyć, że ów obraz dostaliśmy w spadku od naszych wspólnych przodków językowych – Prasłowian. Oczywiście można też założyć, że Prasłowianie pokpiwali sobie z cudacznych nietoperzy, a dopiero po rozpadzie wspólnoty słowiańskiej zwierzęta te nabrały dla przedstawicieli poszczególnych narodów słowiańskich cech demonicznych – ale czy wydaje się to bardziej prawdopodobne?
„Błonolotek” brzmi bardzo sympatycznie (owej błonie lotnej zawdzięcza nietoperz swoją ukraińską nazwę „każan”, czyli w wolnym tłumaczeniu ‘skórzaniec’), ale gdybyśmy dawniej zastąpili prasłowiańską nazwę nietoperza „błonolotkiem”, to pewnie „totolotek” nazywałby się teraz inaczej. No i nie byłoby całej tej rozmowy, bo dla etymologa „błonolotek” jest zbyt przejrzysty – nie ma po prostu nad czym dywagować 😉
Pozdrawiam serdecznie!
w kilku węgierskich słowach występuje rdzeń „pir-” o bardzo podobnym znaczeniu do wspomnianego w artykule praindoeuropejskiego *pyr 'ogień’: „pirít” to 'rumieni’, „pirul” – 'rumieni się’, „piros” – 'czerwony’ itp.
w słowniku etymologicznym natomiast, co mnie nieco zdziwiło, uznaje się ten rdzeń za onomatopeiczny, a podobieństwo do indoeuropejskiego *pyr nawet nie jest dyskutowane.
Ciekawe! Warto dodać, że na tym samym rdzeniu opiera się także węgierskie pirók – nazwa gila i dziwoni, czyli ptaków o czerwonych piórach; i że naukowa nazwa gila pyrrhula ma z kolei w sobie ów praindoeuropejski rdzeń oznaczający ‘ogień’. Rzeczywiście badacze wywodzą wspomniany węgierski rdzeń od onomatopei, która miałaby naśladować dźwięki, jakie wydaje ogień, kiedy się na nim piecze np. mięso. Miałby to być ten sam rdzeń, na którym bazuje węgierskie perzsel ‘piec, spiekać, palić’, pörköl ‘opiekać’. Zdaniem językoznawców węgierskie piros oznaczało pierwotnie czerwonobrunatny kolor, kolor opieczonego mięsa, i dopiero z czasem zaczęło odnosić się do jaśniejszych, czystszych odcieni czerwieni. Ponoć interesujący nas węgierski rdzeń nie jest obecny w innych językach ugrofińskich, więc tym bardziej kusząca wydaje się myśl o związku węgierskiego piros z polską perzyną czy angielskim fire. A czym według etymologów miałaby być motywowana owa praindoeuropejska nazwa ognia? Niestety, etymolodzy milczą w tej kwestii. Przynajmniej ja nic na ten temat nie znalazłam.