Mrówka w formalinie

W formaldehydzie i formalinie tkwi łacińska nazwa mrówki, która ma tego samego przodka co polska nazwa tego owada. Spokrewniony z nimi jest też myrmekolog, czyli ‘badacz mrówek’.

„I mrówka ma swój gniew!” – głosi mądrość ludowa. I gniew ten ma postać toksycznego kwasu mrówkowego, który w nomenklaturze naukowej zwie się Acidum formicum. A w nazwie tej kryje się formica – łacińska ‘mrówka’. Pojawia się ona także w formaldehydzie, synonimicznej nazwie aldehydu mrówkowego (który ma właściwość utleniania się do kwasu mrówkowego), i w formalinie – nazwie roztworu formaldehydu. I te znane nam ze szkoły nazwy związków chemicznych łączy – co może wielu zaskoczyć – związek pokrewieństwa z naszą rodzimą mrówką. Wyrazy mrówka i formica wywodzą się bowiem od tego samego przodka: praindoeuropejskiej nazwy tego owada funkcjonującej w różnych wariantach fonetycznych: *morṷi- / *morm- / *mouro- / *ṷorm-.

Od tej pradawnej nazwy mrówki wywodzi się także greckie mýrmeks (od którego wzięła swoją nazwę nauka o mrówkach – myrmekologia), staroislandzkie maurr, szwedzkie myra, duńskie myre, średnioirlandzkie moirb, awestyjskie maorīš, perskie mōr, staroindyjskie vamraṣ oraz czeskie mravenec, słowackie mravec, rosyjskie murawiej, słoweńskie mravlja, mrav, bułgarskie mrawa, mrawka (wszystkie o znaczeniu ‘mrówka’).

Co jednak pierwotnie oznaczała owa pradawna nazwa tego owada, dlaczego tak, a nie inaczej go nazwano – nie wiemy, pozostaje to na razie dla etymologów tajemnicą.

„Szanuj, bracie, mrówkę w chacie”

W poszczególnych językach nazwy mrówki podlegały nierzadko różnym przekształceniom – jak chociażby łacińskie formica, które jest modyfikacją pierwotnego *mormi- (z sonantycznym m zamiast ṷ); albo rosyjskie murawiej, które jest modyfikacją *morowiej, nawiązującą do rosyjskiego murawa ‘soczysta zielona trawa’. Według badaczy takie przekształcenia spowodowane były tabu, unikaniem wypowiadania właściwej nazwy tego owada, stanowiącego obiekt licznych wierzeń i przesądów.

Nasi przodkowie przypisywali mrówkom właściwości demoniczne. Wierzono, że zniszczenie mrowiska zsyła śmierć na matkę tego, który dopuścił się takiego czynu.

Słowianie na przykład przypisywali mrówkom właściwości demoniczne, związek ze światem umarłych. Pojawienie się w domu czarnych mrówek interpretowano jako zapowiedź śmierci, ale za to czerwone mrówki w domu zwiastowały szczęście. Wierzono również, że dusza człowieka przybiera postać mrówki i wychodzi z jego ust, kiedy on śpi. Albo że człowiek po śmierci staje się najpierw mrówką, potem ptakiem, ssakiem i na powrót człowiekiem. Istniało też przekonanie, że zniszczenie mrowiska zsyła na matkę tego, który dopuścił się takiego czynu, śmierć.

Ale mrówki były też symbolem obfitości i na przykład zakopywano w mrowisku głowę spożytego w Boże Narodzenie jagnięcia, aby zwierzęta dobrze się chowały przez cały rok, albo też wystrugiwano z gałęzi drzewa rosnącego w mrowisku wędkę lub okadzano sieci tlącym się igliwiem z mrowiska, aby zapewnić sobie obfity połów.

Jak widać, nasi przodkowie poważnie traktowali te małe stworzenia, którym my często nie poświęcamy żadnej uwagi…

Mrówka na gruncie polskim

Prasłowiańska nazwa mrówki miała postać *morvь. Od jej wariantu *morva utworzono za pomocą przyrostka *-ъka nazwę *morvъka, którą kontynuuje polskie mrówka.

Obserwowana tutaj przestawka, tzw. metateza, pierwotnej grupy -or- znajdującej się w otoczeniu spółgłosek była regularnym zjawiskiem w językach słowiańskich, z tym że dawała ona w poszczególnych językach różne rezultaty, co właśnie można obserwować na przykładzie nazw mrówki (ten sam proces obejmował również połączenia -ol-, -er-, -el- znajdujące się między spółgłoskami). W języku polskim w grupach TorT, TolT, TerT, TelT (gdzie T oznacza dowolną spółgłoskę) dochodziło jedynie do przestawki, natomiast w językach południowosłowiańskich oraz w czeskim i słowackim samogłoska ulegała dodatkowo wzdłużeniu, zmieniając barwę, dlatego więc na przykład w czeskiej i bułgarskiej nazwie mrówki zamiast o mamy a (mravenec, mrawa). Z kolei w językach wschodniosłowiańskich tego typu połączenia dawały tzw. pełnogłos: ToroT, ToloT, TereT, stąd wspomniane wyżej pierwotne rosyjskie *morowiej, przekształcone następnie w murawiej.

Mrówkojad wielki. W jego nazwie rodzajowej Myrmecophaga kryje się grecka nazwa mrówki „mýrmeks”, która spokrewniona jest z polską nazwą tego owada.

Polskie ó w nazwie mrówki jest graficzną pamiątką po tzw. o pochylonym, które rozwinęło się z owego prasłowiańskiego o w pierwotnej nazwie tego owada i z czasem zlało się w wymowie z u.

Ale dlaczego samogłoska o w ogóle zmieniła swoją barwę? Otóż źródłem tej zmiany było tzw. wzdłużenie zastępcze, które wiąże się z kolei z zanikiem prasłowiańskich jerów, czyli bardzo krótkich, zredukowanych samogłosek. Po zaniku jera samogłoska pełna w sylabie poprzedzającej pierwotną sylabę z jerem przejmowała jego energię artykulacyjną i ulegała wydłużeniu (przy czym zjawisko to występowało tylko wtedy, gdy spółgłoska poprzedzająca jer była dźwięczna).

Taka właśnie sytuacja zaszła w prasłowiańskiej nazwie mrówki *mrovъka (← *morvъka): zanik jera twardego ъ spowodował wydłużenie samogłoski o, która z czasem przeszła w dźwięk pośredni między o i u, aż w końcu stała się tożsama pod względem fonetycznym z samogłoską u.

Polowanie na mrówkę

A skoro o słowie mrówka mowa, to grzechem byłoby nie wspomnieć o nazwach zwierząt, które od mrówki się wywodzą.

Mamy więc szczególnie gustującego w tych owadach południowoamerykańskiego mrówkojada, zamieszkującego gorącą Afrykę, nieco „prosiaczkowego” mrównika (mrównikiem zwano niegdyś w polszczyźnie mrowisko), znacznie mniej znanego, choć szeroko rozprzestrzenionego na całym świecie, przedstawiciela fauny lubującego się w pożeraniu mrówek – drapieżnego mrówkolwa (nie, nie ma grzywy, to owad z rzędu sieciarek), a ponadto całą gromadkę egzotycznych „mrówkoptaków” z Ameryki Południowej i Środkowej: mrówkowca, mrówczaka, mrówczyka, mrówiaczka, mrówinka, mrówczynka, mrówieńczyka, kusomrówiaczka, mrówkodławika, mrówkożera, mrówkowoda, mrówkowodzika, mrówkodrozda, mrówkodzierzba, mrowika, szaromrowika, czarnomrowika, mrowca, krępomrowca, mrowińca, andomrowińca.

Wielu gatunkom zwierząt odżywiających się mrówkami nadaliśmy „mrówcze” imiona.

Nazwy systematyczne tych zwierząt bardzo często wywodzą się od greckiego albo łacińskiego słowa oznaczającego ‘mrówkę’, na przykład: nazwa rodzajowa mrówkojada wielkiego Myrmecophaga, nazwa rodzajowa mrówkolwów Myrmeleon, nazwa rodzajowa mrówiaczków Myrmotherula, nazwa rodzajowa mrówczaka Myrmornis, nazwa rodzajowa mrówkowodów Formicarius, nazwa rodzajowa mrówkodławików Formicivora. A nazwa systematyczna mrówkolwa pospolitego to już podwójna – grecko-łacińska – dawka mrówek: Myrmeleon formicarius.

Jak widać, mrówki to niezwykle apetyczne stworzenia. My w mrówkach nie gustujemy, choć w innych częściach świata owady te goszczą w ludzkim menu. My pałaszujemy co najwyżej makowe mrówkowce, poupychani nierzadko w betonowych mrówkowcach, z których daleko do świata mrówek.

Bibliografia:

  • Boryś W. (2010), Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków.
  • Encyclopedia of Indo-European Culture (1997), ed. J. P. Mallory, D. Q. Adams, London & Chicago.
  • Karłowicz J., Kryński A., Niedźwiedzki W. (1900), Słownik języka polskiego, t. II, Warszawa.
  • Lista ptaków świata (2016), [13.06.2016].
  • Гамкрелидзе Т. В., Иванов В. В. (1983), Индоевропейский язык и индоевропейцы. Реконструкция и историко-типологический анализ праязыка и протокультуры, ч. II, Тбилиси.
  • Етимологiчный словник української мови (1989), гол. ред. О.С. Мельничук, т. 3, Київ.
  • Славянские древности. Этнолингвистический словарь (2004), под ред. Н. И. Толстого, т. 3, Москва.
  • Фасмер М. (1986), Этимологический словарь русского языка, перевод с нем. и доп. О. Н. Трубачева, т. II, Москва.
  • Этимологический словарь славянских языков. Праславянский лексический фонд (1992), под ред. О. Н. Трубачева, вып. 19, Москва.

Ilustracje:

Do zilustrowania artykułu wykorzystałam prace należące do domeny publicznej. Ich autorzy to: 1., 4., 6. J. Lubbock; 2. E. Schmidt; 3. K. L. Hartig; 5. J. Wolf, R. J. Gordon, W. Swainson.