Kraska — kracząca piękność

Ukażę Ci w pełnej krasie etymologię kraski. Jeśli sądzisz, że nazwa tego ptaka ma coś wspólnego z przywołanym tu słowem krasa, to możesz mieć rację. Ale możesz też nie mieć.

Kraska, ta niestety ginąca ozdoba naszych lasów i pól, ukazuje w pełnej krasie swoje kolory, gdy rozkłada skrzydła. Lśni wtedy – jak pisze wielki znawca awifauny Jan Sokołowski – „przepięknymi niebieskimi barwami i często ludzie nieświadomi sądzą, że to papuga uciekła z klatki”.

A czy imię tego urodziwego ptaka powiązane jest etymologicznie z przywołanym tu słowem krasa? Otóż według niektórych badaczy – tak. Ale istnieje też inny pogląd co do pochodzenia kraski.

Tak wymalować kraskę*

Zwolennikiem etymologii wywodzącej nazwę tego ptaka od krasy – oznaczającej ‘piękno, urodę’, a w staropolskim także ‘barwę, kolor’ (zwłaszcza jaskrawy) – był wybitny polski językoznawca Franciszek Sławski. Jak podaje ów badacz, kraską nazywano też w polszczyźnie (ale rzadko) piękną kobietę. W takim znaczeniu funkcjonuje to słowo w języku czeskim i słowackim (Kráska a zvíře to po czesku Piękna i bestia). W gwarach czeskich i słowackich nazywano tak również stokrotkę i naszego dzisiejszego bohatera – barwnego ptaka Coracias garrulus. Nosił on imię kraska także w gwarach ukraińskich i południoworosyjskich. Jednak tylko w języku polskim funkcjonuje ono jako powszechnie przyjęty ornitonim (nazwa ptaka).

Kraska zatem zawdzięczałaby swoje imię z jednej strony swojej niezaprzeczalnej urodzie, z drugiej zaś – jaskrawym barwom upierzenia.

Zdaniem części badaczy kraskę nazwano od jej krasy.

Ale co ciekawe, słowo krasa, wywodzące się od prasłowiańskiego *krasa, oznaczało pierwotnie ‘kolor ognia, jasną czerwień’ i to znaczenie kontynuuje współczesne rosyjskie krasnyj ‘czerwony’ oraz przestarzałe polskie krasny ‘czerwony, rumiany na twarzy’ (mające też znaczenie ‘piękny, urodziwy’), od którego pochodzi czasownik pokraśnieć ‘zaczerwienić się’. Słowo krasa spokrewnione jest według jednej z hipotez, popieranej przez polskiego etymologa Wiesława Borysia, z łotewskim karsa ‘upał, gorąco’, karset ‘rozpalać, rozgrzewać’, litewskim karštas ‘gorący’ i wywodzi się ostatecznie od praindoeuropejskiego *ker- lub *kṷer- ‘palić się, płonąć’.

A więc mieniąca się błękitem nieba i wody kraska miałaby nosić „ogniste” imię powiązane etymologicznie ze słowem oznaczającym barwę płomieni.

Zakrakać kraską

Jednak część etymologów twierdzi, że nazwa tego ptaka została wtórnie zbliżona ze słowem krasa, w istocie zaś ma dźwiękonaśladowcze pochodzenie. Taką hipotezę przedstawia w swoim słowniku etymologicznym Andrzej Bańkowski, który interpretuje nazwę kraska jako zniekształcenie pierwotnego kraszka, wywodzącego się przypuszczalnie od formy kraksza, powiązanej z kolei z krakać. Podobny pogląd wyznaje wspomniany polski ornitolog Jan Sokołowski, który tak pisze o głosie tego skrzydlatego przedstawiciela fauny:

Pisklęta w gnieździe miauczą i piszczą w bardzo oryginalny sposób, z chwilą zaś wyjścia z gniazda od razu zmieniają ton i odzywają się rek rek rek, a więc zupełnie tak samo jak ptaki dorosłe. Ten ostry, silny i donośny głos jest dla kraski bardzo znamienny i prawdopodobnie przyczynił się do nadania ptakowi nazwy. A więc nazwa kraska nie pochodziłaby od krasnego upierzenia, lecz od głosu, który można dość wiernie oddać wymawiając kras-ka kras-ka.

A potwierdzi powyższe słowa sama kracząca piękność:

Głos kraski (Coracias garrulus garrulus). Autor nagrania: Jarek Matusiak, źródło: xeno-canto, CC BY-NC-SA 4.0. Udostępniane na licencji CC BY-NC-SA 4.0.

W języku ukraińskim i rosyjskim ptak ten nazywa się raksza i słowo to badacze interpretują jako dźwiękonaśladowcze, a niektórzy z nich wywodzą je od hipotetycznej formy kraksza, od której wyprowadza kraskę – o czym wspominałam wyżej – Bańkowski.

Niektórzy etymolodzy wyznają pogląd, że kraska zawdzięcza swoje imię krakaniu.

Onomatopeiczną genezę ma też niemiecka nazwy kraski Blauracke (pierwszy człon blau oznacza ‘niebieski’) oraz holenderska dialektalna rakker (gwarom holenderskim znana jest też metaforyczna nazwa kraski, motywowana jej barwnym upierzeniem i faktem, że ptak ten występował częściej u wschodnich sąsiadów: Duitse papegaai ‘niemiecka papuga’).

W innych językach słowiańskich oficjalne nazwy kraski nawiązują z reguły bezpośrednio do koloru jej piór, na przykład: macedońskie modrovrana, chorwackie zlatovrana, rosyjskie sizoworonka. Podobne nazwy znane są też polszczyźnie gwarowej: siwowronka, sinowronka.

Pomyśl czy przyszło ci kiedy do głowy / że błękit jest czasem siny czasem granatowy / bywa jak lazur lub jak kraska modry*

Jak było naprawdę z kraską, pewnie się nigdy nie dowiemy. Być może obu cechom jednocześnie: i urodzie, i głosowi – zawdzięcza owa błękitno-cynamonowa przedstawicielka naszej awifauny swoje imię. Miejmy nadzieję, że uda się ją ocalić i że znów, tak jak niegdyś w czasach Jana Sokołowskiego, będziemy ją widywać w pełnej krasie, przesiadującą na liniach energetycznych i lśniącą w locie jak tęcza…

★★★

* Cytaty z wierszy ks. J. Twardowskiego „Kraska” i „Pomyśl”.

Bibliografia:

  • Boryś W. (2010), Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków.
  • Sławski F. (1966–1969), Słownik etymologiczny języka polskiego, t. III, Kraków.
  • Sokołowski J. (1958), Ptaki ziem polskich, t. I, Warszawa.
  • Strutyński J. (1972), Polskie nazwy ptaków krajowych, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk.
  • Van der Sijs N. (2010), Etymologiebank, [26.05.2016].
  • Етимологiчный словник української мови (2006), гол. ред. О. С. Мельничук, т. 5, Київ.
  • Преображенский А. (1910–1914), Этимологический словарь русского языка, т. II, Москва.
  • Фасмер М. (1987), Этимологический словарь русского языка, перевод с нем. и доп. О. Н. Трубачева, т. III, Москва.
  • Этимологический словарь славянских языков. Праславянский лексический фонд (1985), под ред. О. Н. Трубачева, вып. 12, Москва.

Ilustracje:

Do zilustrowania artykułu wykorzystałam prace należące do domeny publicznej. Ich autorzy to: 1., 2., 4. J. G. Keulemans; 3. J. Gould, H. C. Richter.