Narwal — śmiertelnie poważne imię

Mroczną etymologię ma nazwa narwala. Łączą ją ze słowiańskimi nazwami trupa, mogiły czy dusz nieochrzczonych dzieci.

Narwal – zwierzę, któremu zawdzięczamy mitycznego jednorożca. Skręcone spiralnie, sięgające trzech metrów długości siekacze samców narwala zrodziły legendy o tajemniczych jednorożnych stworzeniach. Ale stały się też przekleństwem tych waleni: zabijano je masowo, aby pozyskać osiągające zawrotne ceny, rzekomo magiczne i mające lecznicze właściwości „rogi”…

A czy ta niezwykła cecha narwali znalazła odzwierciedlenie w ich nazwie? Jak się okazuje – nie.

Wieloryb trup

Słowo narwal jest pożyczką z języków północnogermańskich, w których funkcjonuje (w tym samym znaczeniu) jako narhval (norweski i duński) i narval (szwedzki). Nazwa ta wywodzona jest ze staronordyjskiej formy nāhvalr, interpretowanej jako złożenie nā-r ‘trup’ i hvalr ‘wieloryb, waleń’ (którą później zmodyfikowano fonetycznie, przestawiając spółgłoski).

A więc etymologiczne znaczenie wyrazu narwal to ‘trupi wieloryb, wieloryb trup’(!). Miałoby się ono wiązać – jak się zazwyczaj objaśnia – z „trupim”, białawo-szarym, plamistym umaszczeniem tych morskich ssaków.

Długie, skręcone spiralnie siekacze samców narwala zrodziły legendy o tajemniczych jednorożcach.

Rodzina z mogiły

Pierwszy człon staronordyjskiej nazwy narwala nār- ma swoich dalekich krewnych w językach słowiańskich: staro-cerkiewno-słowiańskie naw’, rosyjskie dialektalne naw’, nawje, nawiej ‘trup’, ukraińskie nawka ‘dusza dziewczynki, która umarła, zanim została ochrzczona’, staroczeskie nav ‘mogiła’, słoweńskie navje ‘dusze nieochrzczonych dzieci’. Staronordyjskie hvalr z kolei kontynuuje pragermańskie *hṷala-, z którego wywodzi się także dobrze nam znane angielskie określenie wieloryba whale.

Nomen omen narwal

Etymologiczne znaczenie słowa narwal, trzeba przyznać, jest dość zaskakujące. Bo czy ten „morski jednorożec” rzeczywiście przypomina nieboszczyka…?

Na szczęście „rogi” narwali przestały być obiektem pożądania i jest nadzieja, że przyszłe pokolenia nie powiedzą kiedyś o tym gatunku zwierząt: „nomen omen narwal”.

Bibliografia:

  • Christen A. G., Christen J. A. (2011), The unicorn and the narwhal: a tale of the tooth, [02.05.2016].
  • Hellquist E. (1922), Svensk etymologisk ordbok, Lund.
  • Humphreys H. (1951), The horn of the unicorn, [02.05.2016].
  • Klein E. (1967), Etymological dictionary of the English language, vol. II, Amsterdam–London–New York.
  • Walde A. (1954), Lateinisches etymologisches Wörterbuch, Heidelberg.
  • Фасмер М. (1987), Этимологический словарь русского языка, перевод с нем. и доп. О. Н. Трубачева, т. III, Москва.

Ilustracje:

Do zilustrowania artykułu wykorzystałam prace należące do domeny publicznej. Ich autorzy to: 1., 3. A. Thorburn; 2. J. Jonstonus, M. Merian, J. Stewart, Lizars.