Zamotane, mroczne, włochate i zaczarowane — czyli etymolog w lepidopterium

Motyl się mota, ćma się brata z ciemnością, gąsienica – z wąsami, a poczwarka jest efektem czarów (natury). A Ty daj się porwać czarowi etymologii!

Wiosna to czas, kiedy szczególnie cieszą nas spotkania z niewidzianymi od długich jesienno-zimowych miesięcy motylami. A że takie spotkania od paru tygodni zdarzają mi się nieustannie, postanowiłam opowiedzieć o nazwie owych pełnych gracji owadów. A skoro ma być o słowie motyl, to musi i być o słowie oznaczającym „nocną odmianę” tego stworzenia – ćmie. No a jeśli mowa o motylach dziennych i nocnych, to wypada też wspomnieć o nazwach, którymi określamy pośrednie stadia rozwojowe tych fascynujących przedstawicieli entomofauny. A więc dziś będzie o motylu, ćmie, gąsienicy i poczwarce.

Zamotany jak motyl

Motyl to słowo o charakterze ogólnosłowiańskim, spokrewnione między innymi z czeskim motýl, białoruskim matyl’, słoweńskim metulj o tym samym znaczeniu. Prasłowiańska postać nazwy tego owada rekonstruowana jest jako *motyĺь (w innych dialektach: *metyĺь / *metuĺь). Została ona utworzona za pomocą przyrostka *-yĺь od prasłowiańskiego czasownika *motati ‘motać, kręcić, potrząsać, kołysać’, który kontynuowany jest w polszczyźnie przez czasownik motać. Czyli etymologiczne znaczenie słowa motyl to ‘ten, który lata nierówno, trzepocąc’.

Nazwa motyla stanowi aluzję do jego nierównego, trzepoczącego lotu. Nazwa ćmy zaś nawiązuje do jej nocnej aktywności.

Gdy zapada ćma

Dla motyli, które latają nocą, zarezerwowaliśmy osobną nazwę: ćma, związaną etymologicznie z wyrazami ciemny, cień. Odziedziczyliśmy ją z epoki prasłowiańskiej, gdzie miała postać *tьma ‘ciemność’, która z kolei wywodzi się od praindoeuropejskiego pierwiastka *tem(ə)- ‘ciemny’. A więc ćma została tak nazwana, ponieważ aktywna jest, kiedy zapada ciemność. Jednak znaczenie ‘motyl nocny’ zyskała ćma dopiero na gruncie polskim – notuje je słownik Lindego z 1808 roku. W staropolszczyźnie natomiast słowo to funkcjonowało jedynie w swoim pierwotnym znaczeniu ‘ciemność’ oraz ‘chmura, mgła, cień’, a także w znaczeniu ‘bardzo duża liczba’.

Etymologia nazw motyl i ćma wiąże się zatem ze zwyczajami noszących je owadów: sposobem poruszania się i porą aktywności.

Gąsienica z wąsem

A co było podstawą wyrazu gąsienica? Tym razem – wygląd owego stworzenia. Ale tak samo jak w przypadku motyla i ćmy odziedziczyliśmy gąsienicę z języka prasłowiańskiego.

Jej pierwotną formę rekonstruuje się jako *ǫsěnica, która objaśniana jest jako urzeczownikowiony za pomocą przyrostka *-ica przymiotnik *ǫsěnь o znaczeniu ‘mający włosy, włochaty’. Ów przymiotnik z kolei wywodzi się od prasłowiańskiego rzeczownika *ǫsъ ‘włosy, zarost’, kontynuowanego w polszczyźnie przez wąs. Zatem etymologiczne znaczenie słowa gąsienica to ‘włochata, kosmata, kudłata (larwa)’.

Słowo „gąsienica” pochodzi od prasłowiańskiego przymiotnika o znaczeniu ‘włochaty’, ale nie wszystkie gąsienice wyglądają jak szczoteczki.

Spółgłoska g- w gąsienicy, a także w- we wspomnianym wąsie, jest tzw. protezą, czyli nieuzasadnioną etymologicznie głoską pojawiającą się w nagłosie wyrazu, aby wesprzeć artykulację początkowej samogłoski – w tym wypadku nosowego ą. W języku polskim, który jako jedyny zachował prasłowiańskie samogłoski nosowe, spółgłoski protetyczne przed nagłosowymi nosówkami pojawiały się regularnie (z podobnymi protezami mamy do czynienia w nazwach wąż i węgorz, o czym możesz przeczytać tutaj). W staropolszczyźnie nazwa gąsienicy występowała także z protetycznym w-: wąsienica, wąsionka.

Zaczarowana poczwarka

A czym nas na zakończenie zaskoczy etymologia słowa poczwarka? Z pewnością swoją tajemniczością! Wyraz ten stanowi zdrobnienie od poczwara, które oznacza ‘istotę brzydką, odrażającą, zjawę, potwora, pokrakę’. Co do pochodzenia słowa poczwara nie ma jednak zgody wśród etymologów.

Czeski etymolog Václav Machek wysuwa hipotezę, że jest to zmodyfikowana na skutek tabu językowego forma wyrazu potwora. Słownik etymologiczny języka ukraińskiego podaje natomiast za rosyjskim etymologiem Olegiem Trubaczowem, że polskie poczwara, które zapożyczono do języka ukraińskiego i białoruskiego, wywodzi się z irańskiego pati-vãra (→ scyto-sarmackie pacvara) o znaczeniu ‘smok, lecący zły duch’, związanego z irańskim vãragna ‘sokół’. Trzeba przyznać, że ta wersja etymologiczna bardzo kusi swoją egzotyką.

Słowo „poczwarka” łączone jest przez część etymologów z prasłowiańskim czasownikiem o znaczeniu ‘czarować’. Bo to przecież czary Natury, że z pozornie martwej poczwarki rodzi się zachwycający motyl.

Nie uległ jednak tej pokusie wybitny polski etymolog Wiesław Boryś, który uważa poczwarę nie za zapożyczenie, lecz za twór o rodowodzie słowiańskim. Według polskiego językoznawcy słowo to znane było północnym Słowianom, którzy używali go także w znaczeniu ‘czyn niecny, wybryk’. Wywodzi się ono od czasownika *počvariti, który z kolei utworzony został od czasownika *čvariti o znaczeniach między innymi ‘czarować, zamawiać, wróżyć’. A więc słowo poczwara oznaczałoby pierwotnie ‘istotę będącą efektem jakichś czarów, działania nieznanych sił’.

Owo etymologiczne znaczenie poczwary splatałoby się harmonijnie ze współczesnym znaczeniem jej zdrobniałej formy, bo czyż to nie czary Natury, że z pozoru martwa poczwarka, będąca do niedawna pełzającą, żarłoczną gąsienicą, przeobraża się w fruwającego, spijającego nektar motyla?

Bibliografia:

  • Boryś W. (2010), Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków.
  • Linde S. (1807–1811), Słownik języka polskiego, t. I–II, Warszawa.
  • Sławski F. (1952–1956), Słownik etymologiczny języka polskiego, t. I, Kraków.
  • Słownik polszczyzny XVI wieku (1969), red. H. Cieńska, t. IV, Wrocław–Warszawa–Kraków.
  • Słownik polszczyzny XVI wieku (1997), red. K. Wilczewska, t. XXV, Warszawa.
  • Słownik staropolski (1955), t. I, z. 6, red. nacz. S. Urbańczyk, Warszawa.
  • Słownik staropolski (1958), t. II, z. 5(11), red. nacz. S. Urbańczyk, Wrocław–Kraków–Warszawa.
  • Słownik staropolski (1988), t. X, z. 1(61), red. nacz. S. Urbańczyk, Kraków.
  • Етимологiчный словник української мови (2003), гол. ред. О.С. Мельничук, т. 4, Київ.

Ilustracje:

Do zilustrowania artykułu wykorzystałam prace należące do domeny publicznej. Ich autorzy to: 1., 5. H. N. Humphreys, 2. A. Depuiset, 3. R. P. Nodder, 4. I. F. Volckart.