Jak pisklę zostało ptakiem

Etymologia słowa ptak wskazuje na to, że pierwotnie było ono używane w stosunku do młodych ptaków, piskląt.

Dzisiaj wszystkie ptaki świata mają swoje święto (1 kwietnia to nie tylko Prima Aprilis, ale też Międzynarodowy Dzień Ptaków), dlatego dzisiejszy wpis poświęcę nazwie tych wspaniałych stworzeń, którym z dawien dawna zazdrościliśmy sztuki latania.

Umiejętność wzbijania się w przestworza jest, niewątpliwie, czymś niezwykłym wśród zwierząt (nie licząc owadów i nietoperzy), dlatego można by oczekiwać, że etymologia słowa ptak wiązać się będzie właśnie z tą szczególną zdolnością owych skrzydlatych przedstawicieli fauny. Jednak jest inaczej.

Od pisklaka do ptaka

Słowo ptak wywodzi się prawdopodobnie od praindoeuropejskiego rdzenia *pōṷ- / *pǝṷ- / pŭ, który miał znaczenie ‘mały, szczupły’ i służył często jako określenie młodych zwierząt. Od tego rdzenia utworzono niepoświadczone w materiale językowym prasłowiańskie rzeczowniki *pъtъ / *pъta (← *pŭ-to- / *pŭ-tā), które z kolei stały się podstawą prasłowiańskich nazw oznaczających ptaka: *pъtakъ / *pъtachъ / *pъtica. Kontynuantami tych form w innych językach słowiańskich są na przykład: czeskie pták, rosyjskie ptica, ukraińskie i białoruskie ptach.

Słowiańskie nazwy ptaka spokrewnione są między innymi z łotewskim putns ‘ptak’, litewskim putė ‘ptak’, putytis ‘ptaszek’, łacińskim pullus (← *pustlos) ‘pisklę, młode zwierzę’, oskijskim puklo- (← *putlo-) ‘dziecko’, staroindyjskim putráḥ ‘syn, dziecko’, pótaḥ ‘młode zwierzę’.

Owe indoeuropejskie odpowiedniki pozwalają rekonstruować pierwotne znaczenie przywołanych wyżej prasłowiańskich form jako ‘młody ptak, pisklę’. Później zapewne znaczenie to uległo rozszerzeniu i objęło różne drobne ptaki, a w ostateczności – wszystkie ptaki.

Słowo „ptak” pierwotnie odnosiło się do młodego ptaka, pisklęcia.

Ptak wypiera ptacha

Funkcjonujące w języku polskim takie wyrazy, jak ptaszek, ptasi (i jego staropolska postać ptaszy), ptactwo (w staropolskim ptastwo) wskazują na to, że w przeszłości obok formy ptak musiała istnieć postać ptach (poświadcza ją kaszubskie vtåχ ← ptåχ) – w przeciwnym razie mielibyśmy na przykład zdrobnienie ptaczek, gdzie cz ← k (porównaj: żuk – żuczek, mucha – muszka).

Piszczące pisklę

Skoro wiemy już, że słowo ptak wywodzi się od rdzenia oznaczającego ‘młodego ptaka, pisklę’, to z pewnością chcielibyśmy też wiedzieć, od czego wywodzi się owo słowo, którym określamy ptasie potomstwo. Otóż w tym wypadku sprawa jest prosta: słowo pisklę utworzono od prasłowiańskiego dźwiękonaśladowczego czasownika *piskati o znaczeniu ‘piskać, piszczeć’ za pomocą przyrostka *-lę. Zatem pisklę znaczyło pierwotnie ‘ten, który piszczy’.

★★★

Już niedługo nasze lasy i łąki, wsie i miasta wypełni pisk ptasiej dziatwy, życzymy więc wszystkim ptakom w dniu ich święta, by szczęśliwie wychowały pisklęta!

Bibliografia:

  • Boryś W. (2010), Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków.
  • Długosz-Kurczabowa K. (2008), Wielki słownik etymologiczno-historyczny języka polskiego, Warszawa.
  • Гамкрелидзе Т. В., Иванов В. В. (1983), Индоевропейский язык и индоевропейцы. Реконструкция и историко-типологический анализ праязыка и протокультуры, ч. II, Тбилиси.

Ilustracje:

Do zilustrowania artykułu wykorzystałam prace należące do domeny publicznej. Ich autorzy to 1., 3. A. Thorburn; 2. J. Wolf, H. C. Richter.