Czy pstrąg ma pstro w głowie? Nie sądzę. Ale na pewno ma pstro w nazwie. Ma ona zaskakujących krewnych: pisankę, długopis, pieg i piękno. Jest dużo ciekawsza, niż mogłoby się wydawać.
Gdyby spytać przeciętnych użytkowników polszczyzny, skąd się wzięła nazwa pstrąg, to z pewnością wielu odpowiedziałoby, że od słowa pstry (nawet nie wiedząc, jak w rzeczywistości wygląda owa ryba). I intuicja językowa nie zawiodłaby ich. Słowo pstrąg istotnie wywodzi się od przymiotnika pstry, a ściślej rzecz biorąc: od jego prasłowiańskiej formy *pьstrъ – nazwa ryby ma bowiem prasłowiański rodowód.
Barwna przeszłość pstrąga
Pierwotna postać tej nazwy rekonstruowana jest jako *pьstrǫgъ (ǫ to dobrze nam znane nosowe o, oznaczane w piśmie za pomocą litery ą, która była niegdyś graficznym znakiem nosowego a, niezachowanego we współczesnej polszczyźnie ogólnej). Kontynuantami prasłowiańskiej nazwy pstrąga są też między innymi: dolnołużyckie pstrug, górnołużyckie pstruha, czeskie i słowackie pstruh, ukraińskie pstruh, słoweńskie pestroga.
Prasłowiański przymiotnik *pьstrъ miał znaczenie ‘wielobarwny, pstry’ – a więc kolorowy, nakrapiany pstrąg bez wątpienia zasłużył sobie na swoje imię. Rodzi się jednak pytanie: skąd się wziął ów przymiotnik, od którego nazwano naszego dzisiejszego bohatera? Jak się okazuje, przymiotnik ten wywodzi się od praindoeuropejskiego słowa *pĭḱ-ro- mającego znaczenie ‘malowany, rzeźbiony’. Słowo to z kolei zawiera w sobie pierwiastek *pei̯ḱ- o znaczeniu ‘kolorowy, barwny’. Na gruncie słowiańskim -ḱ- (miękkie k) w nazwie przeszło w -s-, pojawiło się także wstawne -t-, które rozbijało pierwotną grupę spółgłoskową -sr- (*pĭḱ-ro- → *pĭs-ro- → *pьstrъ).
Pstrąg jak z obrazka
Co interesujące, od praindoeuropejskiego pierwiastka, który stał się podstawą wyrazów pstry i pstrąg, utworzony został także prasłowiański czasownik *pьsati, kontynuowany przez polskie pisać. Pierwotnie czasownik ten oznaczał ‘rysować, wyskrobywać, kreślić, wycinać znaki, malować’; znaczenie ‘pisać’ pojawiło się u niego znacznie później (kiedy Słowianie poznali pismo). Owo pierwotne znaczenie wyrazu pisać zachowało się w nazwie wielkanocnego malowanego jaja – pisanka, a także w przywołanym dziś w tytule zwrocie wypisz-wymaluj.
Na zakończenie dodam jeszcze, że czasownik pisać – a więc także rzeczownik pstrąg – pozostaje w łączności etymologicznej ze znanym nam angielskim czasownikiem paint ‘malować’ (będącym zapożyczeniem ze starofrancuskiego peint, stanowiącego formę czasu przeszłego czasownika peintier ‘malować’) i związanym z nim rzeczownikiem picture ‘obraz’, a ponadto z takimi słowami, jak pieg (→ piegowaty), piękny.
Wychodzi więc na to, że nasz dzisiejszy bohater ma dużo ciekawsze imię, niż się początkowo wydawało, kryjące w sobie zaskakujące związki etymologiczne.
Bibliografia:
- Boryś W. (2010), Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków.
- Długosz-Kurczabowa K. (2008), Wielki słownik etymologiczno-historyczny języka polskiego, Warszawa.
- Klein E. (1967), A Comprehensive Etymological Dictionary of the English Language, vol. II, Amsterdam–London–New York.
Skomentuj