Zaskakujący zając

Etymologia zająca jest troszkę zaskakująca.

Święta tuż-tuż, w sklepach zaroiło się od wielkanocnych zajączków, które wkrótce wskoczą na nasze stoły. Jest to więc dobra okazja, żeby uchylić rąbka tajemnicy tkwiącej w nazwie tych sympatycznych długouchych stworzeń.

Słowo zając odziedziczyła polszczyzna z epoki prasłowiańskiej. Jego genetyczne odpowiedniki funkcjonują w tym samym znaczeniu także w innych językach słowiańskich, np.: rosyjskie zajac, czeskie zajíc, bułgarskie zajek, a ponadto w językach bałtyckich: litewskie zuikis i łotewskie zaķis. Przy czym owe bałtyckie leksemy uważane są przez część badaczy za słowiańskie zapożyczenia.

Prasłowiańska postać nazwy zająca rekonstruowana jest jako *zajęcь, gdzie *zaj- to temat, a *-ęcь – sufiks (nosówka ę przeszła później w ą). Ów temat z kolei wywodzi się przypuszczalnie z praindoeuropejskiego rdzenia *ǵhai-, którego kontynuantami są między innymi takie słowa, jak: litewskie žaisti ‘skakać’, staroindyjskie hayas, ormiańskie ji (wymawiane jako [dzi]) ‘koń’, gockie gaits, angielskie goat ‘koza’, łacińskie haedus ‘koźlę’.

Czym nas zaskoczy etymologia „zająca”?

Na podstawie powyższych indoeuropejskich odpowiedników etymolodzy rekonstruują pierwotne znaczenie nazwy zając jako ‘skoczek’, ‘ten, co skacze’.

Zaskakujące?… Z pewnością mało komu przyszłoby do głowy, że polski zając może być spokrewniony z ormiańskim ‘koniem’ czy angielską ‘kozą’. No ale koń i koza to też nieźli czteronożni skoczkowie…

Bibliografia:

  • Boryś W. (2010), Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków.
  • Откупщиков Ю. В. (2005), К истокам слова. Рассказы о науке этимологии, Санкт-Петербург.
  • Фасмер М. (1986), Этимологический словарь русского языка, перевод с нем. и доп. О. Н. Трубачева, т. II, Москва.

Ilustracje:

Do zilustrowania artykułu wykorzystałam prace należące do domeny publicznej. Ich autorzy to 1. A. Thorburn; 2. É. Traviès 3. R. Lydekker.